Onder de noemer “Nij Begun” (Gronings voor een nieuw begin) zullen de komende jaren veel regionale verschillen tussen het Noorden en andere delen van Nederland worden aangepakt. Gemeenschapsgerichte en -gedragen bedrijven kunnen een sleutelrol spelen in het realiseren van de brede welvaartsdoelen van Nij Begun door waarde lokaal te houden, zeggenschap in handen van de lokale actoren te leggen en burgerinvesteringen en -betrokkenheid te mobiliseren.

Het Unieke Potentieel van “Gemeenschapsbedrijven” (CBEs) 

Gemeenschapsbedrijven (zogenaamde community-based enterprises, CBEs) zijn ondernemingen die in mede-eigendom zijn van en medebestuurd worden door lokale gemeenschappen. Voorbeelden zijn burgerenergie-initiatieven (energiecoöperaties en collectieve warmtenetten), gemeenschapslandbouw (community supported agriculture, CSA), dorpswinkels in gemeenschappelijk beheer of coöperatieve duurzame toerismeprojecten. Door bewoners een persoonlijk (financieel) belang te geven in deze ondernemingen, blijft de economische waarde die wordt gecreëerd ook daadwerkelijk in de regio. Bovendien bevordert de betrokkenheid van burgers bij bestuur en besluitvorming de sociale acceptatie van innovatieve technologieën en projecten.

CBEs werken vaak met democratische besluitvorming, bijvoorbeeld door lokale vertegenwoordigers te kiezen voor toezichthoudende organen of door belangrijke besluiten te nemen tijdens algemene ledenvergaderingen. Dit helpt om uiteenlopende belangen te borgen, lokaal draagvlak te stimuleren en brede welvaart – dus meer dan alleen economische indicatoren – serieus te nemen. Lokale participatie in strategische keuzes zorgt er bovendien voor dat oplossingen voor praktische problemen worden gevonden waar ze ontstaan en dat plaatsgebonden kennis wordt benut. Kortom: CBEs kunnen slagen waar traditionele bedrijven of puur overheidsgeleide interventies moeite hebben, vooral wanneer sociale acceptatie en burgerparticipatie doorslaggevend zijn.

Waar Kunnen CBEs Slagen? De Energietransitie in het Noorden

In een recent onderzoeksrapport brengen Björn Mitzinneck en Florian Noseleit mogelijke ontwikkelpaden voor burgerenergie-CBEs in Nederlandse gemeenten in kaart. Het rapport gebruikt regionale data om te beoordelen waar lokale omstandigheden gunstig zijn voor CBEs en stelt passende aanpakken voor om CBEs te starten. Het kijkt naar drie duurzame energietechnologieën voor CBEs: zon, wind en biogas/collectieve warmte. Ook laat het zien waar ondersteunende maatregelen van lokale en regionale overheden het meest effectief kunnen zijn. Het volledige rapport is hier vrij toegankelijk: LINK.

Een belangrijke conclusie is dat er geen universeel recept voor succes bestaat: meerdere paden kunnen leiden tot bloeiende burgerenergiebedrijven, afhankelijk van de lokale combinatie van omstandigheden.

Voor Noord-Nederland is de boodschap dat de “ruwe ingrediënten” voor burgerenergie vaak aanwezig zijn, maar dat gerichte ondersteuning bepaalt of initiatieven daadwerkelijk van de grond komen. De kaarten in het rapport laten vooral sterke kansen zien voor biogas en collectieve warmte in de agrarische kerngebieden van Groningen en Friesland, met een logische doorwerking naar omliggende plattelandsgebieden van Drenthe. De fysieke potentie is groot, maar collectieve warmte is voor veel mensen nog onbekend. Een kansrijke aanpak is daarom te beginnen met kleine, betrouwbare demonstratieprojecten (“short heat loops”) die mensen kunnen zien werken, en vervolgens stap voor stap uit te breiden.

Hier kan Nij Begun een directe versneller zijn voor Groningen en Noord-Drenthe. Het rapport benadrukt dat publieke actoren de grootste impact hebben wanneer zij “bijna-succeslocaties” omzetten in “go”-locaties door ontbrekende omstandigheden aan te vullen. Vooral legitimiteit voor collectieve vormen van warmte en energieproductie heeft een impuls nodig. In delen van het Noorden vormt toegang tot financiering een tweede knelpunt. Dat kan concreet worden aangepakt door pioniersprojecten en kenniscentra te ondersteunen om coöperatieve bedrijfsvormen te normaliseren, en door revolverende fondsen, garanties of gestandaardiseerde lokale obligaties in te zetten wanneer ledenkapitaal moeilijk te mobiliseren is.

Voor windenergie heeft het Noorden een voorsprong door bestaande voorbeelden, maar brede sociale acceptatie moet nog steeds worden verdiend. Het rapport merkt op dat collectieve windprojecten zichtbaarder zijn in noordelijke provincies, wat helpt voor legitimiteit. Praktische middelen om sociale acceptatie te vergroten en lokale participatie te stimuleren zijn onder meer gezamenlijke bezoeken en open dagen bij voorbeelden zoals collectieve turbines, die risico’s tastbaar maken en betrokkenheid vergroten.

Hoewel het rapport zich richt op de potentie van CBEs binnen de energietransitie, kan de diagnostische methode ook bruikbaar zijn voor andere sectoren, mits de indicatoren voor de doorslaggevende omstandigheden worden aangepast aan die sector. Voor vragen kunt u contact opnemen met het onderzoeksteam: 

Authors:

dr. Björn Mitzinneck, Associate Professor of Sustainable Enterprise & Organization  - b.c.mitzinneck rug.nl & prof. dr. Florian Noseleit, Professor of Entrepreneurship and Innovation - f.noseleit rug.nl