Ondernemerschap wordt vaak gezien als dé sleutel tot economische integratie voor migranten. Maar in een tijd waarin migratie, inclusie en arbeidsmarkttekorten volop in het publieke debat staan, blijkt de werkelijkheid veel complexer. Waar de ene ondernemer een brug slaat tussen culturen, blijft de ander vooral afhankelijk van de eigen gemeenschap. Waarom leidt ondernemerschap voor de ene migrant tot integratie, terwijl het voor de ander juist de scheiding versterkt? En hoe navigeren migrantenondernemers tussen deze twee uitersten?

Migrant ondernemers bewegen zich doorgaans op een spectrum: van bedrijven die volledig gericht zijn op de eigen gemeenschap tot ondernemingen die volledig geïntegreerd zijn in de mainstream economie. Onderzoekers onderscheiden grofweg drie benaderingen. Bij de etnische enclave-strategie richt de ondernemer zich vooral op de eigen gemeenschap. Denk aan een Aziatische supermarkt in Amsterdam-West die voornamelijk Aziatische producten verkoopt aan Aziatische klanten. Deze ondernemers maken gebruik van sterke banden binnen de gemeenschap: vertrouwen, gedeelde normen en kennis van de cultuur. Het voordeel hiervan is een veilig en vertrouwd netwerk. Het nadeel is dat er beperkte interactie is met de bredere samenleving, wat integratie kan belemmeren en soms kan leiden tot sociale isolatie.

Bij de tussenpersoon-strategie opereren ondernemers als culturele bruggenbouwers. Ze bedienen zowel hun eigen gemeenschap als de mainstream markt. Een voorbeeld is een Marokkaanse cateraar die traditionele tajine serveert op een foodtruck-festival. Deze strategie vraagt om flexibiliteit: de ondernemer moet schakelen tussen verschillende culturen, talen en verwachtingen. De ervaring is rijk en divers, maar kan ook spanningen opleveren, bijvoorbeeld door dubbele loyaliteiten en het voortdurend moeten balanceren tussen twee werelden.

In de mainstream-strategie richt de ondernemer zich volledig op de bredere markt, zonder specifieke focus op de eigen gemeenschap. Denk aan een Syrische arts die een medisch centrum opent of een Poolse IT-specialist die een softwarebedrijf start met een breed scala aan klanten. Deze ondernemers concurreren direct met autochtone bedrijven en moeten vaak vloeiend Nederlands spreken en goed bekend zijn met lokale regels en gebruiken. Succes kan leiden tot volledige integratie, maar soms ook tot assimilatie: het geleidelijk loslaten van de eigen culturele identiteit.

De strategie die een migrantenondernemer kiest, wordt beïnvloed door drie belangrijke factoren. Allereerst, spelen de persoonlijke eigenschappen (kennis, vaardigheden, motivatie) een grote rol. Een ondernemer met sterke zakelijke vaardigheden en een groot netwerk buiten de eigen gemeenschap, zal sneller kiezen voor een mainstream-strategie. Daarnaast spelen de steun en mogelijkheden binnen de eigen gemeenschap een belangrijke rol. Een hechte gemeenschap waar veel onderling wordt samengewerkt maakt een etnische enclave-strategie aantrekkelijk. Ten slotte zijn de kansen in de bredere samenleving van invloed. Wanneer discriminatie beperkt is en er voldoende ruimte is om zaken te doen, wordt de stap naar de mainstream markt toegankelijker. Taalbarrières, vooroordelen of complexe regelgeving kunnen ondernemers juist terugduwen naar de eigen gemeenschap.

Elke strategie heeft andere gevolgen voor de integratie en het welzijn van de ondernemers. De etnische enclave biedt veiligheid en herkenning, maar kan leiden tot beperkte interactie met de samenleving als geheel. Tussenpersonen balanceren continu tussen twee werelden, wat leidt tot culturele verrijking maar ook tot stress door dubbele verwachtingen. Voor ondernemers in de mainstream markt kan volledige focus op het gastland bijdragen aan integratie, maar soms gaat dit ten koste van het behoud van de eigen culturele identiteit.

Ondernemerschap is voor migranten geen statisch gegeven, maar een dynamisch proces. Of migrantenondernemers bruggen bouwen of juist grenzen versterken, hangt niet af van ondernemerszin alleen maar van het complexe samenspel van persoonlijke, gemeenschap gebonden en maatschappelijke factoren. Juist daarin ligt de sleutel voor toekomstig beleid dat zowel economische participatie als sociale cohesie bevordert.

Author: Sandra Nijgh - a.m.nijgh@rug.nl