Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntOverige talen

Russische taal en cultuur

Heb je Russisch in je eindexamenpakket, dan moet je haast wel houden van originele keuzes. Maar heb je er wel eens bij stilgestaan dat je profielwerkstuk over een Russisch onderwerp zou kunnen gaan? Er zijn tal van vragen te bedenken waarop jouw profielwerkstuk een antwoord zou kunnen geven. De Russische taal, kunst, geschiedenis, muziek, literatuur, cultuur en politiek zijn echter wel grote onderwerpen waar je een weg in moet kunnen vinden. Daarbij kan dit artikel je helpen. Hieronder vind je vier verschillende invalshoeken die jij zou kunnen hanteren in je profielwerkstuk: de Russische klassieken, de Russische ziel en Russische literatuur uit de stalinistische periode.

Het Kremlin in Moskou
Het Kremlin in Moskou

De Russische klassieken

Leo Tolstoj, Fjodor Dostojevski, Ivan Toergenjev: wie kent ze niet? Het zijn slechts enkele grote namen uit de Russische literatuur, die een gouden eeuw kende tussen 1840 - 1890. Deze bloeiperiode kon ontstaan dankzij het aan de macht komen van de tsaar Alexander II in 1855. In tegenstelling tot zijn vader Nicolaas I was hij voor Russische begrippen behoorlijk progressief. Hij versoepelde de censuur en had plannen om het lijfeigenschap af te schaffen. Als centrale literaire stroming gold het Russisch realisme, waarbinnen een zekere spanning voelbaar was tussen progressieve, meer Westersgezinde schrijvers en de meer Oosters georiënteerde slavofielen. Ook werd de Russische literatuur gekenmerkt door een sterke polemiek. Wat waren de verschillen en overeenkomsten tussen deze twee stromingen? Hoe reageerden verschillende schrijvers met hun romans op elkaar? Duik in de Russische Gouden Eeuw!

Ook het toneel floreerde in deze periode. Anton Tsjechov is een van de beroemdste Russische toneelschrijvers. Hij schreef bekende stukken zoals De kersentuin en Oom Vanja. Tsjechov laat zijn stuk De meeuw de jonge toneelschrijver Treplov zeggen dat kunst het leven moet tonen 'niet zoals het is, en niet zoals het moet zijn, maar zoals het zich in dromen voordoet'. Een zin die enorm veel zegt over thema's die in het werk en denken van de Russische intellectuele elite, ook wel intelligentsia genoemd, een belangrijke rol speelden. Ten eerste was esthetiek een groot vraagstuk voor veel schrijvers. Er werd veel geschreven over de relatie tussen kunst en maatschappij. Tsjechov's mening blijkt wel uit dit citaat, maar hoe dachten andere auteurs hierover? Het tweede belangrijke thema dat voorkomt in dit citaat is 'de droom'. De droom is een belangrijk vertelmiddel in de Russische klassieke literatuur. Onder andere in de werken van Dostojevski, Tolstoj en Tsjernysjevski nemen dromen een belangrijke plaats in. Waarom is dit zo? En is dit kenmerkend voor de Russische klassieken of is het ook terug te vinden in Europese literatuur uit dit tijd?

Kortom, de tijd tussen 1840 en 1890 was een bloeiperiode die nog altijd zijn stempel drukt op de literaire cultuur in Rusland en de rest van Europa. Niet alleen worden de boeken en toneelstukken uit deze tijd nog door veel mensen gelezen, er worden ook nog steeds nieuwe versies van gemaakt. Denk bijvoorbeeld aan Meeuwenveld, een moderne bewerking van Tsjechov's De meeuw, en de verfilming van Tolstoj's roman Anna Karenina. Wat kenmerkt de moderne representaties van de klassieken, en zijn er grote verschillen te zien tussen de originelen en de bewerkingen? Over de Russische klassieken zijn dus talloze vragen te bedenken, die allen een klein beetje inzicht geven in de uniciteit van deze periode.

De Russische ziel

Wat je ook van Russen en hun land mag vinden, één ding staat buiten kijf: ze zijn bijzonder. Er wordt daarom ook wel vaak gesproken van 'de Russische ziel' om de cultuur van de Russen te typeren. Maar wat betekent dit begrip eigenlijk? En kan worden gesteld dat er zoiets bestaat als een Russische ziel? Als je niet bang bent voor een uitdaging, bijt je dan vast in dit cultuurfilosofische onderwerp!

Het woord 'ziel' is op zichzelf al een enorm complex begrip. Een korte zoektocht op Encyclo levert al 25 resultaten op, die allemaal op elkaar lijken maar niet precies overeenkomen. De Dikke van Dale omschrijft het begrip als volgt: 'het niet-stoffelijk gedeelte van waaruit de mens leeft.' Wanneer we spreken van de Russische ziel wordt er vaak iets bedoeld als 'de Russische volksaard': de tradities, gewoontes en levenshouding die het Russische volk kenmerken. Hoewel dit een werkbare defintie is, roept zelfs deze waarschijnlijk nog een hoop vragen op. Hoe kan het dat zo'n complex begrip te pas en te onpas wordt gebruikt in politiek, literatuur en media?

Want dat gebeurt! Zo schreef Rik Smits recent op The Post Online een artikel over Ruslands geopolitiek waarbij hij ook verwijst naar de Russische ziel. Het boek Mijn Russische ziel van Hans Boland gaat dan weer voor een groot deel over zijn ontmoetingen met Russen zelf. Over hun alledaagse leven, doen en laten. Tegelijkertijd stellen sommige prominente Russen uit de cultuursector dat de Russische ziel helemaal niet bestaat. Volgens regisseur Aleksei Fedorchenko is het een mythe die in Europa is ontstaan. Toch heeft hij een film gemaakt die naar eigen zeggen de mythe voedt. Waarom spreken wij met zijn allen zo graag van dit ondefinieerbare begrip? Moeten we misschien afstand nemen van het idee van het bestaan van een Russische ziel?

Waar moet je beginnen als je je wilt verdiepen in dit onderwerp? Een goed startpunt is het boek Natasja's Dans van de slavist Orlando Figes. Hierin probeert hij te ontdekken hoe Russisch de klassieke schrijvers waren, die ons in de westerse wereld nog altijd fascineren. Door hiernaar onderzoek te doen geeft hij tegelijkertijd een perspectief op wat het is om Russisch te zijn. Het is een wetenschappelijke publicatie en leest dus niet altijd even makkelijk weg. Toch is het, als je interesse hebt in dit onderwerp, zeker verstandig om dit boek een keer open te slaan.

Wil je weten wat hoogleraar Hans van Koningsbrugge over de Russische ziel te zeggen heeft? Kijk dan bovenstaand filmpje!

Verering van Stalin
Verering van Stalin

Stalinistische literatuur

De Stalinistische periode was een tijd van grote onderdrukking. De Sovjetdictator staat onder meer bekend om zijn Grote Zuivering (de moorden op duizenden -politieke- tegenstanders); de Goelags (straf- en werkkampen) en algehele controle over de Russische burger. Dit betekent ook dat er een strenge censuur op literatuur en kunst zat. Toch werd er ook onder het regime van Stalin wel degelijk literatuur gepubliceerd. Sommige auteurs publiceerden literatuur die voldeed aan de eisen van het regime (maar soms toch stiekem een diepere lading hadden), anderen publiceerden hun werken in het geheim of vanuit het buitenland. Wat voor verhalen schrijf je als je opgroeit in een strenge communistische dictatuur? Bestaat het genre Stalinistische literatuur eigenlijk wel, of zijn er grote verschillen tussen de boeken die in deze tijd zijn gepubliceerd? Lees voor een kort overzicht van de literatuur uit deze periode het essay The Arts in Russia Under Stalin van Isaiah Berlin. Hierin worden verschillende tijdvakken onderscheiden en meerdere belangrijke schrijvers genoemd. Een heldere en korte introductie op dit onderwerp!

Philip Pullman beschreef in 2013 in The Guardian hoe kinderliteratuur opbloeide in de Stalinistische tijd. Want als gewoon schrijven te gevaarlijk wordt, dan richt je je op een 'onschuldig' genre. Dit biedt een misschien wel uniek onderzoeksobject. Wat gebeurt er als auteurs die voor volwassenen schrijven zich spontaan wenden tot kinderboeken? Werden deze boeken echt voor kinderen geschreven of lazen de volwassenen er ondertussen een heel ander verhaal in? Lees voor meer informatie Inside the Rainbow: Russian Children's Literature.

Vragen?

Wil je meer weten over dit onderwerp of heb je een andere vraag? Stuur dan een mailtje naar alfasteunpunt@rug.nl!

Laatst gewijzigd:25 april 2016 14:20