Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntGodsdienst

Komt een gelovige bij de dokter...

Religie en gezondheid

Zijn lichaam en geest van elkaar te scheiden? Tegenwoordig maken we binnen de gezondheidszorg een sterke scheiding tussen deze twee aspecten. Met een gebroken been ga je naar de dokter en als je niet lekker in je vel zit ga je naar de psycholoog. Maar deze scheiding is relatief nieuw en is hij eigenlijk wel zo logisch?

Binnen religies wordt er vaak een brug geslagen tussen lichaam en geest. Religies bieden niet alleen voorschriften voor een goed geestelijk leven, maar ook voor het lichaam. Denk bijvoorbeeld aan voedselvoorschriften, maar ook aan seksualiteit en het gebruik van alcohol. Wat is nu precies de relatie tussen iemands religie en zijn gezondheid? En is deze wel altijd positief? Op deze pagina hebben we drie verschillende aspecten van de relatie tussen godsdienst en gezondheid uitgewerkt.

Conflicten tussen de arts en de gelovige

Gelovigen kunnen soms in lastige situaties komen, waarbij ze zich aan de ene kant willen houden aan de voorschriften van hun religie, maar aan de andere kant weten dat dit serieuze gevolgen kan hebben voor de gezondheid. Vaak wordt het voorbeeld genoemd van kinderen in streng christelijke dorpen die door hun ouders niet ingeënt worden tegen besmettelijke ziektes. Hierdoor breken er wel eens epidemieën uit in de ‘Bible belt’, zoals een polio epidemie (1978 en 1992), de mazelen (1999) en de bof (2008).

Een ander bekend voorbeeld is de weigering van bloedtransfusie onder Jehovah’s Getuigen. Zij baseren zich op een citaat uit de Bijbel: ‘In overeenstemming met de heilige Geest hebben wij namelijk besloten u geen andere verplichtingen op te leggen dan wat strikt noodzakelijk is: onthoud u van offervlees dat bij de afgodendienst is gebruikt, van bloed, van vlees waar nog bloed in zit, en van ontucht. Als u zich hier aan houdt, doet u wat juist is. Het ga u goed.’ (Handelingen 15:28-29). Jehova’s Getuigen beroepen zich op het recht van zelfbeschikking en het recht van de patiënt op het weigeren van een behandeling. Maar dit kan uiteraard tot lastige situaties leiden! Want wat doe je als gelovige, als je weet dat je zonder bloedtransfusie kunt overlijden? En wat doe je als arts in zo’n situatie? Zoals je begrijpt, levert dit lastige ethische conflicten op.

Naast de weigering van inentingen en bloedtransfusie kun je ook denken aan de bekende ethische conflicten rondom abortus en euthanasie. Voor je profielwerkstuk kun je onderzoeken welke argumenten een rol spelen binnen deze discussies. Zet alle argumenten op een rij en maak een afweging welke argumenten jij sterker en minder sterk vindt. Ook zou je een plan kunnen schrijven voor een dokter die een ziek kind wil redden, maar ouders tegenover zich heeft staan die vanwege religieuze overtuigingen niet willen meewerken aan de behandeling. Hoe zou je als arts hier mee om moeten gaan?

Paus Benedictus XVI
Paus Benedictus XVI

Aids en de Paus

Als het over AIDS gaat, gaat het ook al snel over de katholieke kerk. De vorige paus, paus Benedictus XVI, zei in Afrika in 2009: ‘Het gebruik van condooms is geen oplossing voor de HIV/AIDS problematiek’. In Nederland en veel andere landen werd er schande van gesproken. Bert Koenders vond de uitspraken van de Paus bijvoorbeeld ‘buitengewoon schadelijk’. De huidige Paus Franciscus is gematigder in zijn uitspraken en daden. Hij is naar een hospice geweest om de voeten van aidspatiënten te wassen en te kussen en ook vindt hij condooms in sommige gevallen toelaatbaar. Voor je profielwerkstuk zou je kunnen onderzoeken welke rol de kerk speelt binnen de aanpak van de problemen rondom AIDS en condoomgebruik. Welke gevolgen heeft het standpunt van de paus voor de Aidsproblematiek? Welke factoren spelen er nog meer een rol? Is de paus de enige reden waarom mensen geen condooms gebruiken? Een interessante benadering zou kunnen zijn om een reclamecampagne te bedenken, waarmee je religieuze mensen probeert te overtuigen toch condooms te gebruiken! Hierbij moet je goed bedenken wat mensen zal aanspreken en zal overtuigen. Wat veel mensen daarnaast niet weten is dat er namelijk ook veel christelijke en kerkelijke organisaties actief zijn in de strijd tegen HIV/AIDS in Afrika. Voor welke uitdagingen staan deze organisaties? Wat zijn voor hen de belangrijkste argumenten en dilemma’s om de verspreiding van AIDS tegen te gaan?

Een gelovige hoeft eigenlijk helemaal niet naar de dokter!

Uit onderzoek is gebleken dat geloven vaak een positief effect heeft op iemands gezondheid. Zo schreef dr. Joke van Saane:

"Wie religieus is, loopt statistisch gezien minder kans op hartklachten, minder kans op tuberculose, minder kans op longkanker, en pleegt minder snel zelfmoord. Religieuzen roken ook minder dan niet-religieuzen, ze gebruiken minder drugs en drinken minder alcohol. En, als klap op de vuurpijl: religieuze mensen leven gemiddeld langer." [1]

Dr. Joke van Saane concludeert in haar onderzoek dat geloof goed is voor de gezondheid. Hoe zou je dit kunnen verklaren? Het is leuk om hier onderzoek naar te doen in je eigen omgeving! Klopt het dat geloven goed voor de gezondheid is?

In het verleden vinden we een aantal interessante voorbeelden van hoe religie een positieve invloed had op de gezondheid van mensen. Zo staan er bijvoorbeeld in het Bijbelboek Leviticus voorschriften hoe men moet omgaan met huiduitslag, vlekken op de huid, zwellingen en andere huidziektes. Deze hygiëneregels zijn door de Joodse arts Balavignus toegepast om ‘De Zwarte Dood’ (ook wel de pest genoemd) tegen te gaan. Dit was een epidemische ziekte die tussen 1347 en 1351 in Europa veel slachtoffers maakte. Doordat Balavignus de Joodse hygiëne regels toepaste, zoals het opruimen en verbranden van afval, het wassen van de handen en het lichaam en het in acht nemen van een periode van afzondering van de zieke, vielen er in de Joodse wijk veel minder slachtoffers. Hierdoor werden de Joden wantrouwend aangekeken, en later zelfs beschuldigd van het veroorzaken van de ziekte.

Iets soortgelijks vind je terug in de beginjaren van het christendom. In het Romeinse rijk zijn meerdere keren epidemieën uitgebroken, zoals de pest. Christenen wisten hier beter mee om te gaan dan andere inwoners van het Romeinse Rijk, waardoor zij betere overlevingskansen hadden. Aan jou uit te zoeken hoe dit kwam! Waarom hadden christenen betere overlevingskansen, en hoe heeft dit bijgedragen aan de groei van het christendom? Daarnaast is het interessant om uit te zoeken hoeveel hygiënevoorschriften uit oude godsdiensten overeenkomen met hoe we tegenwoordig denken over hygiëne en gezondheid. Hoewel er ondertussen veel nieuwe dingen ontdekt zijn, wisten mensen vroeger vaak maar al te goed wat wel en niet gezond voor ze was!

'The way to happiness' van L. Ron Hubbard
'The way to happiness' van L. Ron Hubbard

Hernieuwde aandacht voor het lichamelijke

Tegenwoordig zie je een hernieuwde aandacht voor het lichamelijke, vooral in de zogenaamde ‘Nieuw Religieuze Bewegingen’. Binnen deze bewegingen is er vaak meer nadruk komen te liggen op het individu in plaats van op de groep en de gemeente. Een voorbeeld is The Way to Happiness, een boek geschreven door L. Ron Hubbard, de oprichter van Scientology. Dit boekje bestaat uit 21 morele richtlijnen voor een beter leven. Als eerste morele richtlijn is opgesteld: ‘Zorg goed voor jezelf’. Deze richtlijn bestaat uit tips zoals: eet gezond, krijg voldoende rust, hou je lichaam schoon, laat je verzorgen als je ziek bent en poets je tanden. Verderop in het boekje staan richtlijnen zoals ‘wees eerlijk’ (7), ‘moord niet’ (8), en ‘doe niets illegaals’ (9). Het opvallend is dus dat de richtlijn ‘zorg goed voor jezelf’ eerder genoemd wordt (zelfs als eerste!) dan de klassieke morele richtlijn ‘moord niet’.

Voor je profielwerkstuk is het interessant om uit te zoeken hoe nieuw religieuze bewegingen omgaan met lichamelijkheid en gezondheid. Niet alleen Scientology, maar ook bijvoorbeeld yogastromingen leggen veel nadruk op gezondheid. Dit kun je vergelijken met de wat oudere religieuze stromingen, zoals bijvoorbeeld het gereformeerde christendom of met de bevindelijk gereformeerden (de ‘zwartekousenkerk’). Zo’n 30% van deze groep mensen weigert hun kinderen in te enten, aangezien alleen God kan bepalen of iemand ziek wordt of niet. Voor hen ligt iemands gezondheid in de handen van God, terwijl bij veel Nieuw Religieuze Bewegingen juist de gelovige zelf hier verantwoordelijk voor is. Aan jou om dit uit te zoeken en te vergelijken! Ga bijvoorbeeld mensen interviewen uit verschillende geloofsbewegingen, en onderzoek hoe zij aankijken tegen hun gezondheid.

De gelovige zoekt zijn genezing ergens anders

Soms gaan gelovigen anders om met hun gezondheid dan niet-gelovigen, en zoeken ze hun heil buiten de medische gezondheidszorg. Binnen verschillende religieuze stromingen bestaat bijvoorbeeld het fenomeen van gebedsgenezing. Hierbij wordt geprobeerd iemand te genezen, door de hulp in te roepen van God of van bepaalde bovennatuurlijke krachten. Dit wordt vaak gedaan door een religieus geïnspireerde genezer. Ook binnen het christendom zie je dit fenomeen terugkomen. Sommige gelovigen verwijzen terug naar de manier waarop Jezus mensen genas, en zijn oproep aan zijn volgelingen om hetzelfde te doen. Zij geloven in de ‘gave van genezing’. Andere christenen zijn juist erg tegen dit verschijnsel en zien het als iets bijgelovigs. Soms kan gebedsgenezing juist erg negatieve effecten hebben voor gelovigen, vooral als de genezing uitblijft. Mensen kunnen gaan twijfelen aan God en hun geloof, en denken dat ze niet genezen zijn doordat hun geloof niet sterk genoeg was. Ook komt het voor dat er geen juiste hulp verleend wordt aan zieke mensen, met alle gevolgen van dien. Denk bijvoorbeeld aan Jomanda en de affaire-Sylvia Millecam.

Jomanda die haar hand oplegt bij een mevrouw
Jomanda die haar hand oplegt bij een mevrouw

Bedevaartsoorden

Een fenomeen dat hiermee samenhangt is de bedevaart. Mensen reizen af naar plekken waar iets bijzonders is gebeurd, en waar volgens hen een heilzame werking vanuit gaat. Een bekend voorbeeld zijn de Mariaverschijningen, zoals die in het Franse plaatsje Lourdes. In 1858 verklaarde Bernadette Soubirous, toen een 14-jarig meisje, tussen 11 februari en 16 juli verschillende verschijningen te hebben gezien van de Heilige Maagd Maria. Ondertussen is Lourdes uitgegroeid tot de grootste katholieke bedevaartsplaats van Frankrijk. De rooms-katholieke kerk heeft inmiddels 67 wonderen erkend, die worden toegeschreven aan ‘Onze Lieve Vrouw van Lourdes’. Maar ook in Nederland zijn verschillende bedevaartsoorden. Volgens de website ‘Databank Bedevaart en Bedevaartplaatsen in Nederland’ zijn er 662 officiële bedevaartsoorden in Nederland. Kijk eens in de database naar bedevaartsoorden bij jou in de buurt. Waarom is dit een bedevaartsoord geworden? En is het nog steeds in gebruik? Ga op onderzoek uit!

Hoe sta je hier zelf tegenover? Geloof je in gebedsgenezing? En wat zegt de wetenschappelijke literatuur over dit fenomeen? Is het mogelijk om te genezen doordat je een plek of een persoon bezoekt die ‘speciale krachten’ heeft? Neem anders eens de proef op de som, en ga zelf eens naar een gebedsgenezing! Wat gebeurt er precies tijdens zo’n dienst? En hoe ervaren de mensen dit om je heen? Probeer mensen te interviewen en erachter te komen wat hen beweegt om naar zo’n dienst te gaan.

Meer weten?

Ben je gegrepen door dit leuke onderwerp maar heb je toch nog vragen? Of wil je wat hulp bij het formuleren van een goede vraagstelling? Mail je vragen dan naar Alfasteunpunt@rug.nl

Als je dit onderwerp interessant vindt, kijk dan eens op de website van de studie Theologie of Religiewetenschap. Zij verzorgen het traject Geestelijke Verzorging. Binnen deze opleiding leer je om te gaan met zingevingsvragen van andere mensen, bijvoorbeeld in het ziekenhuis, het leger of in het verpleegtehuis.

Kijk voor meer informatie ook eens op de open dagen pagina van de RUG.


[1] http://groups.google.com/group/nl.religie/browse_thread/thread/7de60e464ccca8a6/5c2e42a849d85ada?

Laatst gewijzigd:29 juni 2017 12:22