Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntGeschiedenis

Nederlandse koloniale geschiedenis en geschiedschrijving

In de zeventiende eeuw voer zeemacht Nederland de wereldzeeën over, op zoek naar rijkdommen in uithoeken van de wereld. Deze rijkdommen werden gevonden en op die plaatsen werden door Nederland vele handelsposten gesticht. Uiteindelijk groeiden deze handelsposten uit tot Nederlandse koloniën, waarvan de grootste en bekendste voorbeelden Nederlands-Indië en Suriname zijn. Hoewel de meeste Nederlanders van het koloniale verleden afweten, ligt dit onderwerp erg gevoelig binnen de maatschappij én de geschiedschrijving. Waar wij erg trots zijn op de handelsmentaliteit en de Gouden Eeuw, praten wij liever niet over slavernij en andere keerzijden van de koloniale tijd.

Nederlands-Indië
Nederlands-Indië

Sinds ongeveer een decennium lijkt hier verandering in te komen. Het aantal nabestaanden van het Nederlandse koloniale tijdperk neemt snel af, waardoor er ruimte is voor een meer objectieve discussie. Toch is dit nog altijd niet makkelijk. Zo zijn er historici die stellen dat we nu zijn doorgeschoten van verheerlijking naar een verkettering van koloniaal Nederland, bestaat er volgens sommigen bovenmatig veel aandacht voor het Nederlandse perspectief en is de historische discussie over of Nederland nu een imperialistische macht is geweest nog altijd aan de gang. Kortom, het thema is nog altijd actueel en veel vraagstukken zijn nog niet opgelost.

Wanneer je onderzoek wilt doen naar koloniale geschiedschrijving, kun je gebruikmaken van verschillende historische theorieën. Een historische theorie is een kader van waaruit je het verleden kan bestuderen. Wanneer het over de inhoud en vorm van koloniale geschiedschrijving gaat is propaganda een woord dat waarschijnlijk snel bij je opkomt. Maar gaan de emoties over het koloniale verleden niet dieper? Is er misschien sprake van een historisch trauma? Het historische trauma is een vrij ingewikkeld begrip: het betreft een traumatische gebeurtenis die in het collectieve geheugen van een maatschappelijke groep of een natie zit. Dit roept vragen op over deze gebeurtenis: zijn herinneringen aan traumatische gebeurtenissen anders dan gewone herinneringen? En misschien belangrijker: in hoeverre kunnen traumatische herinneringen herzien worden door latere gebeurtenissen of nieuwe informatie?

Deze theoretische begrippen kan je vervolgens gebruiken om je eigen visie op koloniale geschiedschrijving uit te werken. Hieronder worden twee voorbeelden besproken: slavernij en onafhankelijkheid in Indonesië en Suriname. Zeker in het geval van Indonesië wordt er steeds meer onderzoek gedaan naar de manier waarop Nederland deze kolonie bestuurde, en of onze representatie daarvan kloppend is. Kan het zijn dat ons beeld vertekend is geraakt, en waardoor komt dat?

Wil je meer weten over theoretische kaders? Binnenkort verschijnt hierover een artikel op de website. Mocht je vragen hebben over het onderwerp, mail dan naar alfasteunpunt@rug.nl!

Kasteel Batavia
Kasteel Batavia

Toen Indonesië nog Nederlands-Indië was

Op 20 maart 1602 werd de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) opgericht. Een jaar later stichtte de VOC haar eerste handelspost op Java. Sindsdien zijn de geschiedenissen van Nederland en Indonesië met elkaar verbonden geweest, tot aan de onafhankelijkheid. Hoewel de twee landen daarna niet langer formeel met elkaar verbonden waren, was Indonesië in Nederland niet snel vergeten. De leus 'Indië verloren, rampspoed geboren' klonk nog lang na in het Nederlandse collectieve geheugen. Het bezit van de kolonie heeft Nederland door de eeuwen heen veel profijt gebracht, en veel Nederlanders hebben in het land gewoond en gewerkt. Ons koloniale verleden beslaat echter ook vele zwarte bladzijdes. Kloppen onze herinneringen aan en representaties van koloniaal Indonesië eigenlijk wel, en waarom wordt pas sinds enkele jaren aandacht besteed aan dit deel van ons nationale verleden?

Slavernij in de Oost

Bij het begrip VOC wordt in de eerste plaats gedacht aan de handelsonderneming die de organisatie was. Oud-premier Jan-Peter Balkenende gebruikte in 2006 de VOC als metafoor om te illustreren waarom de Nederlandse economie weer in de lift zat. 'Die VOC-mentaliteit, over grenzen heen kijken, dynamiek! Toch?' Deze opmerking kwam hem op veel kritiek te staan, zowel van politici als burgers. Bij het economisch succes van de VOC waren namelijk ook duizenden slaven betrokken, die door de compagnie verscheept en verhandeld werden in allerlei regio’s in de Indische Oceaan. Hoewel dit deel van de geschiedenis steeds beter bespreekbaar wordt, denken veel Nederlands bij het woord slavernijverleden vooral aan de West-Indische Compagnie (WIC).is dit deel van het slavernijverleden zolang genegeerd, en worden de slachtoffers van deze misdaden nauwelijks herdacht?

Literatuurtips: lees hierover Marcus Fink, Matthias van Rossum en Anne Marieke van der Wal.

Politionele acties of oorlog?

Leer je op school over de Nederlandse politionele acties die door Nederland tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog zijn verricht: twee aanvallende militaire operaties van de Nederlandse strijdkrachten op de eilanden Java (1947) en Sumatra (1948-49)? Tegenwoordig worden de politionele acties ook wel de Nederlandse-Indonesische Oorlogen genoemd. Vanwaar deze naamsverandering? Wat weten we eigenlijk van het door Nederland gebruikte geweld in deze oorlog, en waarom wordt er nu pas aandacht geschonken aan dit onderwerp door historici? 'De kramp is eraf,' aldus directeur van het KITLV Gert Oostindie. Nu er bijna geen directe betrokkenen bij de oorlog meer in leven zijn, is er ruimte ontstaan om open en transparant onderzoek te verrichten naar de Onafhankelijkheidsoorlog. In de tweede helft van de twintigste eeuw zijn er meerdere pogingen gedaan om nieuwe feiten aan het licht te brengen, maar deze pogingen stuitten vaak op onbegrip en onwil in de Nederlandse politiek en maatschappij. Het is interessant om te onderzoeken welke plaats de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog innam en –neemt in het Nederlandse collectieve geheugen en welke verschuivingen daarin te zien zijn.

Suriname

In hun zoektocht naar goud ontdekten Spaanse zeevaarders in 1499 Suriname. Het duurde niet lang voordat de Portugezen en Engelsen hier ook op zoek gingen naar waardevolle edelmetalen. Hier bleef het echter niet bij: de Engelsen stichtten er verscheidene nederzettingen, dreven handel met de oorspronkelijke inwoners (de Surinen) en legden plantages aan waar suikerriet, koffie en katoen verbouwd konden worden. Pas in 1613 stichtten de Nederlanders Nicolaas Baliestel en Dirck Claasz van Sanen hun eerste nederzetting in het gebied. Hieruit zou later de huidige hoofdstad Paramaribo ontstaan. Het koloniale verleden van Nederland in Suriname ligt iets minder gevoelig dan in Indonesië. De Nederlanders zijn ook in ‘de West’ echter niet altijd lieverdjes geweest…

Wreed, wreder, wreedst

De Nederlanders hadden de reputatie de meest wrede slavenhouders in Suriname te zijn. Dit hadden zij voornamelijk te danken aan een invloedrijke publicatie van de jonge Schots-Nederlandse kapitein John Gabriel Stedman. Hij verbleef vijf jaar in Suriname en schreef over zijn ervaringen Five Years Expedition against the Revolted Negroes of Surinam. Hierin beschrijft hij de meest vreselijke situaties, van uitgebuite moeders tot vermoorde kinderen. Ook bekende filosofen als Voltaire publiceerden pamfletten waarin zij ageerden tegen de (Nederlandse) slavenhandel. Maar waren de Nederlanders daadwerkelijk wreder dan andere koloniale machten die actief waren in Suriname? En hoe ging het er eigenlijk aan toe in de andere Caribische koloniën? Plaats de rol van Nederland in vergelijkend perspectief.

Van leverancier van grondstoffen tot onafhankelijke staat

Na de Tweede Wereldoorlog bleven de koloniën in Zuid-Amerika bij Nederland horen. Wel werden de betrekkingen met de koloniën in 1954 vernieuwd, waarbij deze meer autonomie kregen. De inwoners van de koloniën mochten vanaf dat moment zelf regeren en kregen ook het kiesrecht om deze regering op democratische wijze samen te stellen. De nieuwe orde werd vastgelegd in het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden. Toch klonk de roep om onafhankelijkheid in Suriname steeds luider. Andere koloniën maakten zich na de oorlog immers ook los van hun westerse overheersers. Uiteindelijk werd gehoor gegeven aan dit verzoek: op 25 november 1975 werd Suriname onafhankelijk. De weg ernaartoe is lang en gecompliceerd geweest en ook sinds de onafhankelijkheid zijn de betrekkingen tussen Suriname en Nederland niet altijd goed. De Europese Unie heeft Nederland zelfs opgeroepen te werken aan betere relaties met de voormalige kolonie, een uitzonderlijke boodschap. Hoe was het om in het twintigste-eeuwse koloniale Suriname te leven, op welke problemen stuitten de Surinamers in hun onafhankelijkheidsstrijd en zijn deze vandaag de dag wel opgelost? Zoek het uit in je profielwerkstuk!

Meer leren? Geïnteresseerd in wat mensen in het verleden bewoog? Oriënteer je dan eens op de studies Geschiedenis, Archeologie, Internationale betrekkingen en Internationale Organisatie, Europese talen en culturen, Minorities and Multilingualism of Godsdienstwetenschap. Of bezoek een open dag of doe een webklas.

Laatst gewijzigd:25 juli 2018 09:54