Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntGodsdienst

De kerk als 3D geschiedenisboek

Leer kerken lezen en ga terug in de tijd..
Leer kerken lezen en ga terug in de tijd..

Het komt je vast bekend voor: je bent samen met je ouders op vakantie en in plaats van lekker een terrasje pakken, willen zij graag een kerk bezoeken. Saai? Niets is minder waar! Want, wanneer je weet waar je in een kerk op moet letten, zal er een wereld voor je open gaan. Zet de juiste bril op en de kerk zal zich als een 3D geschiedenisboek voor je ontvouwen. Ga je mee terug in de tijd?

‘In bijna elk dorp is de kerk het oudste gebouw’, aldus dr. Justin Kroesen, Universitair docent Kunstgeschiedenis van het Christendom aan de Rijksuniversiteit Groningen. Bovendien zijn kerkinterieurs vaak nog mooi bewaard gebleven door het gebruik voor de liturgie (het ritueel van de kerkdienst). Door de eeuwenoude geschiedenis van de kerk zit het interieur van een kerk barstensvol aanwijzingen over religieuze, politieke, economische en ethische motieven uit het verleden, die nog verrassend actueel blijken te zijn. Verdiep je in dit onderwerp wanneer je zin hebt in een avontuur! Kun jij aan de hand van een kerkinterieur bij jou in de buurt reconstrueren wat er allemaal plaatsvond in de kerk van de Middeleeuwen?

Het middelpunt van het dagelijks leven

Een veelvoorkomend misverstand is dat de kerk sinds jaar en dag alleen gebruikt werd als plek waar diensten werden gehouden. Dit is misschien het karakter dat tegenwoordig aan kerken kleeft, maar in de Middeleeuwen was de kerk zeker niet alleen een plek om samen te komen en te bidden. De centrale kerk, in steden met een bisschopszetel de kathedraal, was het belangrijkste gebouw van de stad en had bovenal de sociale functie van ontmoetingsplaats. De meeste mensen kwamen zeker elke dag wel een keer in de kerk. Het was dé plek om elkaar te ontmoeten en om dealtjes te sluiten. Je moet je indenken dat het er ontzettend druk kon zijn. Kinderen speelden er rond, honden en kippen liepen in en uit, sommigen beweren dat er zelfs geprostitueerd werd(!) Verdiep je voor je profielwerkstuk in dit (voor ons) onbekende kerkgebruik. Kun jij er achter komen wat de maatschappelijke functie van een kerk bij jou in de buurt was tijdens de Middeleeuwen?

Verspreiding van de Beeldenstorm
Verspreiding van de Beeldenstorm

De Beeldenstorm

In 1566 vond de Beeldenstorm plaats. Waarom sloeg de lokale bevolking het interieur van hun kerk zomaar aan gruzelementen? Wat waren de politieke, artistieke en religieuze gevolgen hiervan? Om deze vragen te kunnen beantwoorden is literatuurstudie nodig. Voor je profielwerkstuk kun je zo’n literatuuronderzoek verbinden aan het bezoeken van een kerk waar de Beeldenstorm heeft plaatsgevonden. Hier ligt een ontzettend boeiende uitdaging. Herken jij in het interieur van de kerk de gevolgen van de Beeldenstorm? Iedere provincie heeft zo zijn eigen rijkdom aan kerken. Een handige database voor kerken in Groningen is Stichting Oude Groninger Kerken, kijk eens op de volgende website voor een overzicht van de kerken die Groningen rijk is: http://www.groningerkerken.nl/. Woon je niet in de buurt van Groningen? Geen zorgen! Verspreid over heel Nederland staan nog zo’n 900 middeleeuwse kerken. Kijk maar eens naar het plaatje waar de Beeldenstorm allemaal is geweest. Grote kans dat er ook in jouw provincie een aantal kerken uit deze tijd te bezoeken zijn.

De Oude Kerk in Amsterdam is een mooi onderwerp voor een profielwerkstuk!
De Oude Kerk in Amsterdam is een mooi onderwerp voor een profielwerkstuk!

De Oude Kerk in Amsterdam kan bijvoorbeeld een mooie casus voor een profielwerkstuk zijn. Er zijn zelfs schilderijen te vinden die de Beeldenstorm afbeelden in deze kerk.

Door bij oude kerken naar binnen te gaan en deze te bestuderen krijg je toegang tot een deel van het verleden. Op sommige plaatsen is er in de laatste driehonderd jaar maar heel weinig veranderd. Als we de kerkinterieurs leren ‘lezen’, wordt de kerk een soort tijdmachine waar we in kunnen stappen en een reis kunnen maken naar de vijftiende, de zeventiende of de negentiende eeuw, net waar je interesse ligt. Zo zie je dat je met dit onderwerp verschillende vakken kunt combineren voor je profielwerkstuk: denk bijvoorbeeld aan de vakken geschiedenis en maatschappijleer.

Wat zie je in een kerk?

Kerkinterieurs geven ons een unieke toegang tot het verleden. Naast de ruimte voor de eredienst, was de kerk een publieke ruimte voor allerlei groepen in de samenleving: de adel, het openbaar bestuur, gilden. Als je goed kijkt, kan het interieur van een kerk ons veel verklappen over de maatschappelijke verhoudingen van vroeger. Justin Kroesen is expert op het gebied van historische kerken en hun interieurs. Voor Unifocus legt hij uit wat je allemaal kunt zien in een kerk:

Zo zie je dat er verschillende profielwerkstuk onderwerpen verborgen liggen in het interieur van een kerk. Je kunt bijvoorbeeld onderzoek doen naar kerkbanken, verbodsborden of graven in het middenpad van de kerk. Benieuwd hoe je deze onderwerpen kunt omzetten tot een profielwerkstuk? Klik dan verder voor een aantal voorbeelden die als inspiratie dienen voor jouw profielwerkstuk.

Wat vertellen grafstenen ons?
Wat vertellen grafstenen ons?

Grafpoëzie

Niet alleen een kerk kan een bron van informatie zijn, een ander interessant onderzoeksveld is het kerkhof. Macaber? Misschien, maar ook heel erg interessant! Want de teksten en de symboliek die op grafzerken geschreven staan, geven ons een kijkje in de visie op de dood van een bepaalde tijd.

Op excursie: De kerk als 3D geschiedenisboek

Zoals je hierboven hebt gelezen zijn kerken een spiegel naar het lokale verleden. Lijkt het je leuk om met je klas als excursie een kerk te bezichtigen of dieper op deze stof in te gaan met een lespakket? De Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap van de Rijksuniversiteit Groningen biedt voor VWO-leerlingen een uniek programma aan rondom religieus erfgoed. Tijdens de lessen en de excursie ontmoet je de dorpspastoor, de edelman, de koopman, de handwerksman, de boer en de arme sloeber. Jij en je klas krijgen te zien wat de interieurs van oude kerken en de geschiedenis ons allemaal vertellen. Naast religieuze geschiedenis, worden veel wereldlijke aspecten behandeld die aan kerken zijn af te lezen: rijk en arm, man en vrouw, geboden en verboden, mooi en lelijk, leven en dood. Klik hier voor meer informatie over het lespakket en de excursie.

De kerk als 3D geschiedenisboek
De kerk als 3D geschiedenisboek

Meer weten?!

Het leren begrijpen hoe een kerk in elkaar zit en wat je daardoor te weten kunt komen over de maatschappij en cultuur in het heden en verleden, is een typisch voorbeeld van wat je leert tijdens een studie Religiewetenschappen of Theologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Geïnteresseerd in deze studies? Kom dan eens naar een open dag of doe een webklas. Ben je gegrepen door dit leuke onderwerp maar heb je toch nog vragen? Of wil je wat hulp bij het formuleren van een goede vraagstelling? Mail je vragen dan naar alfasteunpunt@rug.nl.

Laatst gewijzigd:04 april 2018 16:24