Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntCKV/Kunst

Jan Steen - Het Ochtendtoilet

De schilder Jan Steen leefde in de 17e eeuw in Nederland. Hij stond bekend om zijn voorliefde voor het schilderen van huishoudelijke taferelen waar het er vrolijk aan toe ging. De schilderijen van Jan Steen hebben vaak een achterliggende boodschap voor de kijker. Dikwijls verwijst hij bijvoorbeeld op subtiele wijze naar (in zijn tijd) bekende Nederlandse spreekwoorden en gezegden. Voor de tegenwoordige toeschouwer is de boodschap van deze schilderijen misschien niet direct duidelijk, maar het is zeer waarschijnlijk dat de eigentijdse kunstliefhebber deze direct herkende! In zijn schilderijen steekt Jan Steen vaak ergens de gek mee of hij heeft de bedoeling om de kijker te waarschuwen. Een voorbeeld van zo'n waarschuwing is te vinden in het schilderij 'Het Ochtendtoilet', dat Steen schilderde in 1663.

'Het Ochtendtoilet' door Jan Steen
'Het Ochtendtoilet' door Jan Steen

Wat zie je?

Voordat je een conclusie kunt trekken over de betekenis van een kunstwerk is de eerste stap simpelweg kijken. Wat zie je allemaal op een schilderij? Vaak zijn het juist de details die iets verklappen over de achterliggende gedachte van de kunstenaar.

Bij het schilderij 'Het Ochtendtoilet' stuurt Jan Steen de blik van de toeschouwer door een doorkijkje naar een jonge vrouw die op bed zit. Ze trekt een sok aan of uit. Naast haar op bed ligt een hond en op het nachtkastje staat een gedoofde kaars en een open kistje. Naast het bed staat een po. Voor op de grond liggen twee schoenen ver uit elkaar. Helemaal op de voorgrond zien we een luit, een boek met bladmuziek en een schedel.

Symbolen

'Het Ochtendtoilet' is een schilderij met een overvloedige seksuele symboliek. Hier kom je achter wanneer je je wat gaat verdiepen in de betekenis van de verschillende attributen. In de tijd van Jan Steen stond de kous symbool voor het vrouwelijk geslachtsdeel. Schoenen staan normaliter vaak symbool voor huiselijke harmonie, maar in dit geval liggen ze vrij rommelig voor de voeten van de vrouw op de grond. Hierdoor symboliseert het juist het tegenovergestelde van harmonie. Een andere verwijzing naar erotiek vinden we in de combinatie van de gedoofde kaars en het sieraden kistje op het nachtkastje. Het kan zijn dat hier mee wordt verwezen naar het gezegde: 'Men koopt geen parels in het donker, noch zoekt men liefde in de nacht.' Deze uitspraak houdt in dat je jezelf behoort te bewaren voor een speciaal persoon en niet zomaar met jan en alleman het bed moet delen. De vrouw die het middelpunt vormt van het schilderij is haar kous aan het aan- of uittrekken. Naast haar staat een po. Het zou goed kunnen dat Jan Steen hiermee knipoogt naar het in zijn tijd bekende scheldwoord 'piskous'. Dit was een benaming voor vrouwen die het niet zo nauw namen wanneer het op seks aankwam en hier werd vaak naar verwezen in 17e eeuwse literatuur. Op de voorgrond liggen drie attributen samen, hier heeft Jan Steen niet zomaar voor gekozen. Wat denk je dat de betekenis is van de luit, het muziekboek en de schedel? Wat is volgens jou de betekenis van het hondje dat naast de vrouw op bed ligt?

Betekenis

Wat wil de schilder Jan Steen ons nu met dit schilderij vertellen? De geschilderde scène is gesitueerd in een slaapkamer. We zien een half ontklede vrouw die zich waarschijnlijk aan het aankleden is. De verwijzing naar 'het piskousje' en het eerder genoemde gezegde duiden er ook op dat we hier te maken hebben met een vrouw die het niet zo nauw neemt. Wanneer je dit optelt bij de betekenis van de drie attributen op de voorgrond, kun jij bedenken wat de waarschuwing van Jan Steen is?

Nu je een idee hebt over hoe je te werk kunt gaan bij het interpreteren van een schilderij kun je dit toepassen op en ander kunstwerk. Het bestuderen van een schilderij is een erg leuk idee voor je eigen profielwerkstuk. Je kunt zelf een ander schilderij van Jan Steen kiezen als onderwerp of een andere schilder die in hetzelfde genre schildert. Een voorbeeld van zo'n schilder is Jan Miense Molenaer. Kun je uit deze schilderijen ook diepere lagen halen?

Verder naar Vanitas schilderij

Terug naar Taboe en kunst

Laatst gewijzigd:29 augustus 2016 21:18