Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntKlassieke talen

Retorica: de kunst van het overtuigen

Klassieke en moderne retorica

Retorica is de kunst van het overtuigen. Een goed redenaar is iemand die zijn publiek op een schijnbaar natuurlijke manier kan meeslepen en overreden. Dat betekent dat hij op de juiste manier gebruik moet maken van emoties en gebaren, maar bijvoorbeeld ook heel goed moet bedenken welke argumenten hij gebruikt, in welke volgorde hij die argumenten zet en welke stijlfiguren hij hanteert.

Obama tijdens zijn State of the Union
Obama tijdens zijn State of the Union

Moderne retorica

Moderne redenaars vinden we dus vooral in de nationale en de internationale politiek - denk maar aan oud-VN-Secretaris-Generaal Kofi Annan of aan Frans Timmermans. En tijdens de Amerikaanse verkiezingscampagne laten presidentskandidaten regelmatig hun sprekerstalent zien om stemmen van de bevolking te winnen. Heb jij in de huidige verkiezingscampagne van kandidaten in Amerika hier voorbeelden van gezien? Voor een politicus is het dus van het grootste belang om de kunst van het spreken goed te beheersen. Een politicus moet een goed en overtuigend verhaal kunnen houden, want vaak zijn alle ogen van het land of zelfs van de hele wereld op hem gericht.

Maar niet alleen in de politiek komen redenaars voor, ook bij andere beroepen zoals de advocatuur. Een pleidooi in de rechtbank is immers niets anders dan een redevoering waarmee de advocaat probeert de rechters van zijn gelijk (en dat van de cliënt) te overtuigen. En wat te denken van de reclame? Ook daar wordt geprobeerd het grote publiek (of een deel daarvan) ergens toe over te halen!

Hoewel retorica dus erg belangrijk is in het dagelijks leven, wordt er tegenwoordig op school nauwelijks aandacht besteed aan de kunst van het overtuigen (overigens is dat in Frankrijk heel anders!). Dit terwijl grote politici hele legers aan speechwriters en communicatieadviseurs hebben. Je verdiepen in het opbouwen van een goede redevoering en het bekijken van andermans spreekkunst kan zeker geen kwaad! Een heel leerzaam onderwerp voor een profielwerkstuk dus.

Woordwolk toespraak Obama
Woordwolk toespraak Obama

Analyseer toespraken met behulp van Woordwolken

Een originele manier om verschillende toespraken te vergelijken is met behulp van Woordwolken. Op de website Wordle.net kun je toespraken invoeren en woordwolken laten genereren. Een voorbeeld zie je hier naast. Het NRC Handelsblad heeft voor enkele toespraken van Obama al een analyse gemaakt, kijk hier hoe zij het hebben aangepakt.

Voor je profielwerkstuk kun je ook toespraken op deze wijze analyseren. Welke woorden benadrukt Balkenende het vaakst? Ook kun je speeches van verschillende opeenvolgende presidenten vergelijken. Als je de State of the Unions van Bush Senior, Clinton, Bush Junior en Obama vergelijkt, kun je dan zien waar de verschillende presidenten zich op richten? Vervolgens kun je de woordwolken in de historische context plaatsen: welke veranderingen in de samenleving zorgden voor veranderingen (of juist het ontbreken van veranderingen) in de toespraken? Misschien is het wel leuk om toespraken van staatsmannen van vroeger, zoals Pericles en Napoleon te vergelijken met de moderne sprekers. Zie je dezelfde begrippen een rol spelen, of juist niet? Zoals je ziet, kun je met woordwolken een origineel profielwerkstuk maken!

Klassieke retorica

In de oudheid was de retorica zo belangrijk dat het zelfs als apart vak op school werd gegeven. Alle grote mannen uit de klassieke geschiedenis waren goede redenaars, zoals Perikles of Caesar. Ze moesten immers in staat zijn om grote volksmassa's of hele legioenen soldaten van hun gelijk te overtuigen. Uit deze tijd stamt een aantal retoricaboeken die nu nog steeds de belangrijkste zijn op dat gebied. De geschiedenis van de retoricaboeken wordt bepaald door de ‘grote drie’. De allereerste die een zeer belangrijk werk over de retorica schreef, was de Griekse filosoof (en redenaar) Aristoteles. Hij beschreef voor het eerst hoe je emoties en je eigen imago kunt gebruiken als je je publiek wilt overtuigen.

Cicero overtuigt!
Cicero overtuigt!

De tweede, en misschien wel de allergrootste, was de Romeinse staatsman Cicero. Van hem is een aantal redevoeringen uit de praktijk overgeleverd, schoolvoorbeelden van hoe je moet overtuigen. Ook heeft hij een paar boeken geschreven met regels voor de beginnende spreker.

De laatste in het rijtje is de Romeinse advocaat Quintilianus. Zijn grootste verdienste is dat hij alle bestaande regels zeer systematisch heeft geordend in een enorm dik boekwerk: De opleiding tot redenaar. Dit boek was tot ver in de Middeleeuwen verplichte kost voor studenten in allerlei verschillende richtingen.

Het zal je verbazen hoe actueel de oude retorica-regels nog zijn. Bewust of onbewust passen veel speechwriters de regels ook nog toe. Zeker is dat een redenaar er niet slechter van zal worden als hij eens een werk van een van de grote drie leest!

Een profielwerkstuk over de retorica

Er zijn verschillende invalshoeken die je kunt gebruiken om over dit onderwerp een profielwerkstuk te schrijven. Vind jij de huidige politiek leuk? Of ben jij meer van de geschiedenis? Of van moderne media? Je kunt met dit onderwerp alle kanten op!

Geschiedenis: Politici in de oudheid
In de oudheid moest een politicus geregeld van zich laten horen. In Athene moest hij regelmatig het woord nemen in de volksvergadering, om te zorgen dat mensen hem respecteerden; in Rome werd een jongeman met politieke ambities bovendien geacht regelmatig op te treden als advocaat van cliënten of vrienden. Bij welke gelegenheden sprak een antieke politicus, en bij welke een moderne? Welke effecten heeft dat op de inhoud van de redevoeringen?

Moderne redenaars
De regels die Cicero en zijn collega's hanteerden waren zeer uitgebreid. Zo zijn er regels voor taalgebruik, maar bijvoorbeeld ook voor de inhoud van argumenten en voor de volgorde waarin je de argumenten het beste kunt gebruiken. Je kunt een moderne redevoering analyseren - voldoet die nog aan de antieke criteria, of gelden er tegenwoordig andere regels? Ook zou je twee moderne redevoeringen met elkaar kunnen vergelijken, bijvoorbeeld die van Trump en Clinton. Welk betoog zit het beste in elkaar? Zijn er tegenwoordig andere regels die belangrijk zijn?

Een toespraak van Mark Rutte
Een toespraak van Mark Rutte

De rol van media
In de oudheid moesten de redenaars het hebben van live contact en de regels van de retorica zijn daar een beetje op toegespitst. Tegenwoordig hoort bijna niemand Rutte of Obama nog in het echt; we zien en horen ze alleen nog op televisie. Wat zijn de verschillen tussen live-toespraken en televisietoespraken? Maakt het uit dat er bijvoorbeeld geen oogcontact gemaakt kan worden? Of dat je als kijker de sfeer binnen een ruimte niet meekrijgt? Er kunnen natuurlijk ook voordelen zitten aan de moderne media: een camera kan ronddraaien, er kunnen special effects zijn et cetera. Aan jou de taak om te kijken wat de rol van de kijker en van de media is.

Vroeger en nu
Soms zijn er duidelijke parallellen aan te wijzen in de geschiedenis: zo pleitte de Romeinse consul Publius Sulpicius Galba in 200 v.C. voor een aanval op Philippus van Macedonië. De argumenten die hij gebruikte, lijken verbazingwekkend veel op de argumenten van de geallieerden om in 2003 Irak aan te vallen! Wat zijn de overeenkomsten en de verschillen tussen deze situaties?

Om te onderzoeken of de antieke redenaars nog invloed hebben in de moderne tijd, zou je een toespraak kunnen kiezen van een moderne redenaar. Barack Obama, Angela Merkel, Mark Rutte of een andere politicus? De tekst van hun redevoeringen is vaak op het internet te vinden. Vervolgens kies je een antiek handboek en je probeert de regels die je daarin vindt toe te passen op de redevoering die je gekozen hebt. Houden de moderne redenaars zich aan de klassieke regels? Wat zijn de eventuele verschillen? Waardoor zouden die verschillen veroorzaakt kunnen worden?

Een creatief eindproduct

Als je besluit om de klassieke of moderne retorica als onderwerp van je profielwerkstuk te kiezen, kan je heel veel kanten op. Je eindproduct kan in ieder geval een stuk creatiever worden dan een 'standaard' werkstuk! Je moet van tevoren wel even overleggen met je docent, maar dan kan je een geheel uniek eindproduct neerzetten.

Thorbeckeprijs en de Cicero Award
Er bestaat een prijs voor de beste spreker in de Tweede Kamer: de Thorbeckeprijs. Er bestaat ook een internationale prijs voor schrijvers van toespraken: de Cicero Award. Schrijf jij een juryrapport waarin je motiveert wie volgens jou de Thorbeckeprijs of de Cicero Award van dit jaar zou moeten krijgen?

Schrijf je eigen redevoering
Schrijf zelf volgens de klassieke regels een redevoering die past in een echte of een fictieve situatie: een betoog voor of tegen de Europese grondwet, een redevoering voor politici om stemmen te winnen voor de aankomende verkiezingen, een pleidooi voor de advocaat van een terrorisme-verdachte... enzovoorts.

Een moderne tekst in een klassiek jasje
Kies een redevoering van een bekende spreker en schrijf, met behulp van de klassieke regels, een betere versie.

Vragen of interesse?

Heb je vragen over dit onderwerp of een andere vraag? Mail dan gerust naar alfasteunpunt@rug.nl.
Als je dit onderwerp interessant vindt, kijk dan eens op de website van de studie Griekse en Latijnse Talen en Cultuur en Geschiedenis.
Neem ook eens een kijkje bij een open dag van de RUG. Of volg een webklas.

Laatst gewijzigd:05 juli 2017 12:09