Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntGodsdienst

De geschiedenis van de Bijbel

Hoe is de Bijbel ontstaan?
Een van de grotten bij Qumran waar de Dode Zeerollen zijn gevonden
Een van de grotten bij Qumran waar de Dode Zeerollen zijn gevonden

De Bijbel is een van de meest gelezen boeken ter wereld. Je zult er zelf ook wel eens in gelezen hebben. Maar heb je er ooit over nagedacht wie de Bijbel heeft geschreven? Dat klinkt misschien als een wat vreemde vraag. Hoezo, wie heeft de Bijbel geschreven? Het is een vraag die gelovigen al een poosje bezighoudt, en de wetenschap net zo zeer. Wist je bijvoorbeeld dat de Bijbel geschreven is over een periode van ongeveer 1600 jaar? Dat is een ontzettend lange periode! Je kunt begrijpen dat er in zo’n lange tijd veel kan veranderen aan zo’n tekst, zeker als je bedenkt dat er vroeger geen computers of kopieerapparaten bestonden zoals nu. Bovendien heeft de samenstelling van de Bijbel veel tijd gekost. Wist je bijvoorbeeld dat mensen vroeger meer boeken zagen als behorend tot de Bijbel? En tegenwoordig zitten er nog steeds verschillen tussen de Bijbel die katholieken gebruiken en de Bijbel die de protestanten gebruiken. Er gaat een boeiende geschiedenis aan het tot stand komen van de Bijbel(s) vooraf!

Voor je profielwerkstuk is het interessant om te kijken naar hoe de tekst van de Bijbel is ontstaan. Welke geschiedenis is er aan vooraf gegaan? Wie hebben al die jaren de Bijbel overgeschreven, toen we nog geen kopieermachines hadden? Welke historische rol hebben de Dode Zeerollen gespeeld, en welk onderzoek wordt hier nog naar gedaan in Groningen? Of ben je meer geïnteresseerd in de literaire, culturele context waar in de Bijbel is ontstaan? De ontstaansgeschiedenis van de Bijbel biedt ontelbare aanknopingspunten voor een interessant profielwerkstuk!

Mozes werd vroeger vaak afgebeeld met horens op zijn hoofd.  Dit komt doordat er twee vertalingsopties waren voor Exodus 34:29. In het Hebreeuws staat קרן ("karan") , dat zowel ‘hoorn’ als ‘(licht)straal’ betekent. Inmiddels vindt men het aannemelijker om dit met  ‘lichtstraal’ te vertalen.
Mozes werd vroeger vaak afgebeeld met horens op zijn hoofd.  Dit komt doordat er twee vertalingsopties waren voor Exodus 34:29. In het Hebreeuws staat קרן ("karan") , dat zowel ‘hoorn’ als ‘(licht)straal’ betekent. Inmiddels vindt men het aannemelijker om dit met  ‘lichtstraal’ te vertalen.

De Bijbel als historische, literaire tekst

De Bijbel wordt vaak gezien als een soort ‘vaststaande’, heilige tekst, maar er gaat een lange ontwikkeling aan de Bijbel vooraf. Bovendien is de Bijbel ontstaan binnen een bepaalde culturele en historische context. Toch het heeft wel even geduurd voordat wetenschappers de Bijbel in zijn historische context gingen plaatsen.

In de vroegmoderne joodse en christelijke traditie werd bijvoorbeeld Mozes gezien als de auteur van de eerste vijf boeken van de Bijbel. Het idee dat Mozes de auteur van deze boeken is, brengt wel een aantal problemen met zich mee. In de Middeleeuwen wezen een aantal geleerden op de laatste verzen van de Torah, waarin verteld wordt over de dood van Mozes en zijn begrafenis (Deut. 34:5-12). Hoe kan Mozes over zijn eigen begrafenis hebben geschreven? De eerste verklaring die werd geopperd was dat Jozua, de opvolger van Mozes, dit geschreven zou hebben. Anderen wezen er op dat Mozes een profeet was en hij dit dus geweten kan hebben door een openbaring van God. Ondanks dit soort kleine kritieken, bleef het idee dat Mozes de eerste vijf boeken zelf heeft geschreven bestaan.

Vanaf de 17e eeuw ontstond er een meer kritische blik op het ontstaan van de Bijbel. Een van de dingen waar men op ging letten, was op de verschillende woorden die gebruikt worden in de Bijbelboeken. Zo werd er bijvoorbeeld ontdekt, dat in Genesis verschillende woorden voor ‘God’ werden gebruikt: ‘Yahweh’ en ‘Elohim’. De stukken tekst waarin of de ene, of de andere naam voorkwam, verschilden vaak duidelijk van elkaar. De Fransman die dit ontdekte, Jean Astruc, concludeerde dat toen Mozes aan het schrijven was, hij waarschijnlijk twee verschillende bronnen voor zich had liggen. Als hij dan iets overnam uit de ene bron, nam hij ook de bijbehorende naam voor God over. Dit was voor die tijd een zeer vernieuwende gedachte. Mozes, die zich baseerde op meerdere bronnen? De methode die hij gebruikte, door te kijken naar de verschillende woorden die gebruikt worden in de tekst van de Bijbel, werd na hem veel gebruikt om kritisch te kijken naar de Bijbelteksten.

Op dit kleitablet staat het verhaal van de zondvloed geschreven, verteld binnen het Gilgamesj epos. Zoals je ziet is het geschreven in een soort spijkerschrift, het Akkadisch
Op dit kleitablet staat het verhaal van de zondvloed geschreven, verteld binnen het Gilgamesj epos. Zoals je ziet is het geschreven in een soort spijkerschrift, het Akkadisch

De verhalen uit de Bijbel

Ook een interessante insteek is om de Bijbelverhalen te vergelijken met andere teksten uit die tijd. Op die manier kun je verhalen plaatsen in hun literaire traditie van drie tot vijf millennia geleden en zien hoe mensen tradities van elkaar hebben overgenomen. Éen verhaal is binnen deze context bijzonder interessant: het verhaal van Gilgamesj, een van de oudste en populairste verhalen van het Oude Nabije Oosten. Het is gedurende lange tijd doorverteld, maar een van de oudste versies die is teruggevonden stamt uit het 3e millennium voor Christus! Het verhaal gaat over een legendarische heerser, Gilgamesj, die allerlei heldenavonturen beleeft samen met Enkidu. Hun avonturen doen sterk denken aan de Odyssee, en er zijn dan ook veel gelijkenissen tussen het Gilgamesj-epos en de verhalen van Homerus. Maar het epos bevat ook twee verhalen die sterk overeen komen met de Bijbel: het verhaal over de Zondvloed en het verhaal over de Tuin van Eden. Kun je je voorstellen welke reactie dit teweegbracht toen dit bekend werd onder christenen aan het einde van de 19e eeuw? Aan jou de taak om dit eens op de bodem uit te zoeken! Bovendien komt het verhaal van de Zondvloed ook voor in een aantal andere bekende literaire werken, zoals bijvoorbeeld de Koran. Welke verschillen kun je vinden van het zondvloedverhaal in de Bijbel, de Koran en het Gilgamesj-epos? En kun je nog meer versies van dit verhaal vinden? Zoek uit hoe dit verhaal in al zijn variaties wordt verteld!

Onderzoek naar de geschiedenis van de Bijbel: De Dode Zeerollen

De manuscripten die tegenwoordig bekend staan als de Dode Zeerollen, zijn van groot belang geweest voor het onderzoek naar de oorsprong van de Bijbel. Van elk boek van het Oude Testament, behalve het boek Esther, zijn fragmenten teruggevonden in de Dode Zeerollen. Van sommige boeken zijn heel veel manuscripten gevonden, zoals Deuteronomium, Jesaja of de Psalmen, van anderen heel weinig of praktisch niks, zoals van de Kronieken.

Deze rollen zijn ongeveer tussen 250 voor Christus en 50 na Christus geschreven, en waarschijnlijk zijn de rollen rond 68 na Christus verstopt in de grotten. Ze zijn dus meer dan 2000 jaar oud. Voor de vondst van deze teksten waren de oudste Bijbelteksten die we hadden uit de 10e en 11e eeuw na Christus. Je kunt je dus voorstellen hoe belangrijk deze vondst was: hierdoor konden wetenschappers ineens een sprong in de tijd maken van meer dan duizend jaar!

Hoe de teksten zijn gevonden is nog een spannend verhaal op zich. In 1946 ontdekten Bedoeïenen de grotten in de buurt van Qumran, een locatie van ruïnes aan de noordwestkust van de Dode Zee. Het is er woestijnachtig heet en in de omgeving groeit haast niks. De Bedoeïenen namen de rollen mee. Uiteindelijk werden de eerste drie rollen verkocht en langzaamaan begonnen wetenschappers er lucht van te krijgen. Al wisten de wetenschappers nog niet wat voor waardevols ze in handen kregen. Wat volgde was een lange zoektocht naar de andere rollen en een flinke strijd om alle rollen in handen te krijgen van wetenschappelijke instituten!

Inmiddels is duidelijk dat in de elf grotten nabij Qumran zo’n 1000 teksten zijn gevonden. Naast de ruim 200 teksten van de Hebreeuwse Bijbel/het Oude Testament zijn ook veel andere teksten gevonden. Deze teksten zijn bijvoorbeeld commentaren op verschillende boeken van de Bijbel, maar ook horoscopen, magische teksten, poëzie, liederen, wetteksten en hervertellingen van Bijbelse boeken. Met deze teksten hebben we een veel beter beeld gekregen van de politieke en religieuze situatie van die tijd. Waarschijnlijk waren de Dode Zeerollen van een religieuze Joodse groep. Zij lazen waarschijnlijk ook teksten die ook door andere Joden werden gelezen. Naast de commentaren op de Bijbel, zijn er ook andere religieuze (sektarische) teksten teruggevonden. Deze teksten zijn uiteindelijk niet in ‘onze’ Bijbel gekomen. Als je dit interessant vindt, kun je in deze tijd duiken. Wat lazen de mensen aan het begin van onze jaartelling? En waarom zijn bepaalde boeken wel in ‘onze’ Bijbel gekomen, en andere boeken niet? Het is een zeer boeiende tijd, waarin de belangrijkste kenmerken van het jodendom en het christendom gevormd werden.

Het Drents museum organiseerde in 2013 een tentoonstelling over de beroemde Dode Zeerollen. Zie hier onder een filmpje over deze tentoonstelling!

Qumran instituut in Groningen

Ook in Nederland is er veel onderzoek gedaan naar de Dode Zeerollen. In Nederland werd in 1961 het Qumran Instituut opgericht aan de Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap aan de Rijksuniversiteit Groningen. Een aantal deskundigen zijn vanaf de jaren ’60 bezig geweest met de reconstructie en vertaling van de gevonden rollen en fragmenten uit grot 11 van Qumran. Soms hebben ze prachtige rollen van een paar meter lang, maar in de meeste gevallen gaat het om duizenden grotere en kleinere stukjes tekst. Je moet je voorstellen dat een boekrol die zo oud is, nu vaak uit vele kleine stukjes tekst bestaat. Het is een monnikenwerk om deze snippers weer tot een lopende tekst te maken. Soms zitten er gaten in de tekst, wat het vertalen alleen maar lastiger maakt. Inmiddels is de wetenschap een heel stuk verder, en is het overgrote deel van de teksten ontcijferd, gereconstrueerd en vertaald. In 2007 hebben de wetenschappers van het Qumran Instituut aan de Rijksuniversiteit Groningen een boek uitgebracht met daarin de complete vertaling van alle niet-Bijbelse rollen naar het Nederlands. Hierin vind je de enorme rijkdom aan nieuwe teksten die dankzij deze ontdekking bekend zijn geworden. Uiteraard heeft men ook een vergelijking gemaakt met de handschriften uit de 11e eeuw, de Masoretische Teksttraditie, waarop de vertaling van de Bijbel tot dan toe was gebaseerd. Zouden er grote verschillen zijn ontstaan, denk je, in 1000 jaar tijd? Al die jaren hebben Joodse geleerden en christelijke monniken deze teksten met de grootste precisie geprobeerd over te schrijven. Aan jou de taak om uit te zoeken of ze dit is gelukt!

Meer weten?

Ben je gegrepen door dit leuke onderwerp maar heb je toch nog vragen? Of wil je wat hulp bij het formuleren van een goede vraagstelling? Mail je vragen dan naar alfasteunpunt@rug.nl.


Als je dit onderwerp interessant vindt, kijk dan eens op de website van de studie Theologie of Religiewetenschap. In het eerste jaar kun je het vak ‘Oude Testament' volgen bij Theologie en ‘Bijbel in zijn culturele context' bij Religiewetenschappen. Kijk voor meer informatie eens op de open dagen pagina van de RUG of doe mee met een webklas. Voor meer informatie over de Dode Zeerollen is er een Lespakket aan te vragen.

Laatst gewijzigd:25 juli 2018 12:11