Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntDuits

Twee Duitslanden, twee talen?

12 September 1990 was een bepalende dag voor de Duitse geschiedenis. Toen kwamen de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) en de Duitse Democratische Republiek (DDR) met Frankrijk, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en de Sovjet-Unie samen om het verdrag te ondertekenen dat van Duitsland weer een eenheid maakte. In de volksmond heet dit het Twee-plus-Vier-verdrag. Ondertussen zijn we meer dan 25 jaar verder, maar toch is de jaarlijkse viering van de eenheid voor veel onderzoekers hét moment om weer aandacht te besteden aan de verschillen tussen de voormalige BRD en DDR. Normaal gesproken zijn dit economische vragen, maar een scheiding van 45 jaar laat natuurlijk ook andere sporen achter. In dit artikel wordt ingegaan op de taalverschillen tussen de BRD en de DDR. Hoe ontstonden deze en hoe werd er na de hereniging een éénheidstaal geformuleerd? Dat zijn interessante vragen voor een profielwerkstuk Duits!

BRD en DDR
BRD en DDR

Taal om de natie te verdedigen

Natuurlijk spraken de Duitsers in de DDR niet spontaan een andere taal dan het Duits van voor 1945. De taalverschillen die in de loop der jaren ontstonden, betroffen voornamelijk ideologisch gemotiveerde woorden en uitspraken. Anders gezegd: vanaf 1945 werden er nieuwe begrippen ingevoerd die bijdroegen aan de verspreiding van de communistisch gedachtegoed. Deze ideologische taal begon natuurlijk met het uitvinden van nieuwe politieke begrippen. Zo was de officiële naam van de DDR de Arbeiter und Bauern Staat, de Werkers en Boeren Staat. Het bekendste voorbeeld is de Antifaschistischer Schutzwall, de term die werd gebruikt om de Muur aan te duiden. Voor je profielwerkstuk kan je uitzoeken hoe de communistische overheid taal gebruikte om haar machtspositie te versterken. Wat zijn de achterliggende betekenissen van woorden als Arbeiter und Bauern Staat en Antifaschistischer Schutzwall? Waarom kozen de communisten voor deze begrippen? Kan je andere voorbeelden bedenken? Of maak een vergelijking: vond in andere communistische landen in Europa dezelfde ontwikkeling plaats?

Ook in het dagelijks taalgebruik was de invloed van de communistische ideologie merkbaar. Werden woorden in de BRD vaak van het Engels afgeleid, in de DDR was het Russisch de taal waaruit inspiratie werd gehaald. Zo werd een astronaut een kosmonaut en werd de term datsja gebruikt om een zomerhuis aan te duiden. Toch had het lenen van Russische woorden een tegenstrijdig gevolg: omdat het Russisch zelf veel Engelse leenwoorden bevat, sloop het Engels toch het taalgebruik in de DDR binnen. Dit leverde rare situaties op. Zo weigerden de Oost-Duitsers het woord Kontaktlinsen (contactlenzen) te gebruiken, maar was het van het Engels afgeleide dispatcher (productiechef) wel een officieel beroep. Een laatste manier waarop het regime het dagelijks taalgebruik beïnvloedde was door de invoering van technische termen. Zo werden een kantine een Werkküche (werkkeuken) en een zwembad een Volksschwimmhalle (volkszwembad). Waarom was het belangrijk dat politiek geladen begrippen in de normale taal werden gebruikt? Was dit iets dat iedereen deed, of behoorde dit soort taalgebruik toe aan een bepaalde bevolkingsgroep? Kortom, wat was de invloed ervan op burgers in de DDR?

De muur die de Oost-Duitsers beschermt tegen de fascisten?
De muur die de Oost-Duitsers beschermt tegen de fascisten?

Terug naar één taal

De opsplitsing van Duitsland zorgde in de DDR voor het ontstaan van een nieuwe variant dat gedurende de Koude Oorlog de BRD wel deels, maar nooit echt bereikte. Toen de twee helften van Duitsland in 1990 weer een eenheid werden, had dit veel gevolgen voor de Duitse taal in de DDR. De ouderwetse, karakteristieke woorden die in het Oosten werden gebruikt, raakten in verval. Tegelijkertijd moesten veel woorden uit het Westen, vaak anglicismen, overgenomen worden door de mensen in de DDR. In sommige gevallen ging dit bijna vanzelf, in andere gevallen leidde de confrontatie tussen de twee versies van het Duits tot problemen. Eén ding stond in ieder geval vast: het waren de Oost-Duitsers die gedwongen werden zich aan te passen. Het nieuwe Duitsland was immers een democratische staat en het politieke taalgebruik had daarin geen plaats meer. Woorden die in de DDR geassocieerd werden met het dagelijks leven, bijvoorbeeld op school en in de overheid, verdwenen en werden vervangen door Westerse termen.

Over de ontwikkeling een Oost- en een West-Duits naar één soort Duits zijn veel goede vragen te stellen voor een profielwerkstuk. Allereerst is het al interessant om stil te staan bij het proces zelf: hoe leer je als Oost-Duitser een compleet nieuwe vocabulaire aan? Was dit een gestructureerd proces of een geval van trial and error? Waarom moesten de Oost-Duitsers veranderen; hebben ze in het Westen niks van hen overgenomen? Neem in een onderzoek naar het samenvoegen van twee talen de politiek-culturele achtergrond mee. Kijk voor meer informatie hierover eens bij het onderwerp Goodbye, DDR! Om je in te lezen in het onderwerp kan je het boek Zonenkinder van Jana Hensel lezen, dat gaat over haar "verdwenen" kindertijd in Leipzig, waarin ook taal een rol speelt.

Vragen?

Heb jij nog vragen over een van bovenstaande onderwerpen of een andere vraag? Mail dan gerust naar alfasteunpunt@rug.nl.

Meer weten?

Is je nieuwsgierigheid gewekt? Dan is een studie Europese Talen en Culturen met een focus op Duits misschien wel iets voor jou. Bezoek de open dag of volg de webklas en wie weet zien we jou volgend jaar wel terug als RUG-student!

Laatst gewijzigd:24 mei 2017 11:13