Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieStudieondersteuningProfielwerkstukAlfasteunpuntCKV/Kunst

Taboe en kunst

Een schilderij als spiegel van de tijdsgeest
Wat is de achterliggende betekenis van een schilderij?
Wat is de achterliggende betekenis van een schilderij?

Naakte dames op tijdschrift covers, seksscènes in films. In onze huidige maatschappij schrik je er niet zo snel meer van. Kunstenaars hebben de vrijheid om te tekenen wat ze willen en mogen dit ook exposeren. Maar dit was niet altijd zo. Door de geschiedenis heen is het onderwerp 'seksualiteit' vaak taboe geweest. Daarnaast hadden schilderijen vaak niet alleen maar een esthetische functie. Dikwijls had een schilderij een symbolische betekenis en functioneerde deze als 'wijze les'. Het leuke aan zo'n schilderij is dat het ons een kijkje geeft in de normen en waarden die op dat moment in de maatschappij belangrijk waren. Het schilderij kan dan gezien worden als een weerspiegeling van de tijdsgeest. Schilders waren echter niet altijd bereid om zich aan te passen aan hun omgeving en waagden het soms om toch te schilderen wat zij wilden. Taboes zijn er immers om doorbroken te worden!

Op zoek naar symbolen...
Op zoek naar symbolen...

Kunstanalyse

Een grote uitdaging voor kunsthistorici is om te kijken welke diepere boodschap achter een mooi plaatje schuil gaat. Dat is lastig, omdat wij bij veel kunstwerken niet meer aan de kunstenaar kunnen vragen wat nou precies zijn of haar bedoeling was met een schilderij of beeldhouwwerk. Misschien hadden ze juist wel helemaal geen diepere bedoeling met datgene wat ze hebben gecreëerd. Om hier enige lijn in te trekken, is er de zogenaamde iconografische beschrijving die bestaat uit drie stappen

1.   De pre-iconografische beschrijving: in deze fase worden slechts de objecten in een kunstwerk beschreven.

2.   De iconografische beschrijving: in deze fase wordt het onderwerp van het kunstwerk gezocht, de objecten worden met elkaar in verband gebracht.

3.   De iconografische interpretatie: in deze fase wordt er nagegaan of de voorstelling een diepere betekenis heeft die expliciet door de kunstenaar wordt bedoeld.

De kunsthistoricus Erwin Panofsky voegt nog een vierde stap toe aan deze iconografische interpretatie, namelijk het plaatsen van het kunstwerk in de bredere cultuurhistorische context. Dit wordt ook wel een apart deelgebied genoemd, de iconologie. Als deze stappen doorlopen worden, dan zou je tot een beschrijving en analyse van een kunstwerk moeten kunnen komen. Natuurlijk is het zo dat vooral over de derde stap veel discussie kan komen. Staat dat afgebeelde hondje voor trouw? Of had diegene die afgebeeld werd daadwerkelijk een hondje waar ze veel van hield en die daarom afgebeeld is? Interessante vraagstukken!

Om je een beeld te geven van een dergelijke analyse, hebben we hier een voorbeeld uitgewerkt, namelijk een schilderij van Jan Steen. Ben jij het eens met de uitwerking? Of zie je nog verbetermogelijkheden? Welk schilderij zou jij centraal zetten? Daarnaast kan je je ook focussen op een bepaald thema en ook daar hebben wij je alvast een handje geholpen. Het thema 'ijdelheid' is namelijk een erg populair thema geweest in de loop der eeuwen. Hier geven wij voorbeelden van de uitwerking van dit thema, Vanitas in het Latijn.

Het bestuderen van een schilderij voor je profielwerkstuk is een erg leuk onderwerp met veel uitdaging. Als een detective kun je een schilderij doorlopen op zoek naar attributen die je kunnen helpen bij het achterhalen van de betekenis van een schilderij. Sommige kunstwerken verbeelden een sterke moraal en geven aan hoe men moet leven. Andere schilderijen knipogen naar taboes. Daarnaast zijn er schilderijen die zijn bedoeld om te choqueren. Het is een uitdaging om te kijken wat voor betekenis jij zelf uit een schilderij kunt halen. Wat vertelt een schilderij ons over een bepaalde periode? Wat voor taboes speelden er blijkbaar in een bepaalde tijd en hoe gaan schilders met deze taboes om? Accepteren ze de norm? Of kiezen ze er juist voor om gevoelige onderwerpen aan te snijden?

Taboes zijn er om doorbroken te worden...

Het kwam natuurlijk ook voor dat een schilder lak had aan de norm en zich hier juist tegen af wilde zetten. Een voorbeeld van een dergelijke kunstenaar is Édouard Manet, een franse schilder die leefde in de 19e eeuw. Hij werd geboren in 1832 en was van jongs af aan geïnteresseerd in schilderen en kunst. Manet wordt wel gezien als een revolutionaire schilder. Voor je profielwerkstuk is dit een interessant gegeven. Wat maakt dat Manet van zo'n grote invloed is geweest op de Franse kunst?

In 1865 choqueerde Manet heel Parijs met een schilderij genaamd Olympia. Het schilderij toont ons een naakte vrouw die de toeschouwer direct aankijkt. Verschillende symbolische attributen kunnen worden herkend op het schilderij. De orchidee in het haar, de sieraden die de vrouw omheeft zoals de armband en parel oorbellen verwijzen naar sensualiteit en rijkdom. Ditzelfde geldt voor de sjaal waarop ze ligt. Wat voor sjaal is dit? De hand van Olympia is provocerend op haar schaamstreek geplaatst. Sommigen stellen dat dit symbool staat voor seksuele onafhankelijkheid en dominantie. Rechts in de hoek schilderde Manet een zwarte kat. Dit was in zijn tijd een wel bekend symbool. Waar verwijst de zwarte kat naar? De naam 'Olympia' had ook een zekere bijsmaak in Parijs in 1860. Met wie werd deze naam geassocieerd?

Manet was waarschijnlijk voor zijn 'Olympia' geïnspireerd door de 'Venus' van Titiaan. Het is een idee om voor je profielwerkstuk deze twee schilderijen met elkaar te vergelijken. Wat zijn de overeenkomsten en wat zijn de verschillen? Wat voor draai geeft Manet aan de Venus van Titiaan?

De reacties op het schilderij 'Olympia' waren gechoqueerd en kritisch. Men was er van overtuigd dat het not done was om een naakte vrouw te schilderen wanneer zij geen godin voorstelde. Een ander beroemd schilderij waarmee Manet voor veel ophef zorgde is 'Le déjeuner sur l'herbe'. Je kunt voor je profielwerkstuk dit schilderij beschrijven en onderzoeken waarom men dit schilderij als zo provocerend zag.

Later zouden de schilderijen van Manet van grote betekenis zijn voor de Franse schilderkunst. Voor je profielwerkstuk kun je je verdiepen in de heersende tijdsgeest van het einde van de 19e eeuw en de positie van Manet bestuderen. Wat was de invloed van zijn kunstwerken? Kan gezegd worden dat Manet de weg heeft vrijgemaakt voor andere schilders?

'Olympia' door Édouard Manet
'Olympia' door Édouard Manet
'Twee vrouwen' door Egon Schiele
'Twee vrouwen' door Egon Schiele

... door meerdere kunstenaars

Een andere schilder die een omstreden reputatie kende was Egon Schiele. Hij werd in 1890 geboren in Oostenrijk. Schiele staat bekend om zijn expliciete naaktportretten. Hiernaast toonde hij vaak lichamen in seksuele houdingen. Schiele stuitte met name op veel kritiek omdat hij zijn modellen bewust ruw en niet flatteus weergaf. Schiele is van grote invloed geweest op generaties schilders na hem. Sommigen noemen hem een van de eerste expressionisten. Waarom?

Voor je profielwerkstuk kun je een kunstwerk van Schiele bestuderen en hem in zijn context plaatsten. In wat voor tijd groeide Schiele op? Is het logisch dat men zo heftig reageerde op zijn schilderijen? Dit zijn interessante vragen die je kunt behandelen binnen je profielwerkstuk.

Je kunt er ook voor kiezen om binnen je profielwerkstuk een vergelijking te maken tussen twee vooruitstrevende kunstenaars. Kregen beide schilders met gelijksoortige kritieken te maken of werd er milder op de een gereageerd dan op de ander? Gebruiken ze dezelfde motieven of zijn er juist verschillen? Je kunt dit bijvoorbeeld doen bij Manet en Schiele.

Jouw profielwerkstuk

Je ziet dat je alle kanten op kunt! De schilderijen die op deze pagina genoemd zijn, zijn natuurlijk maar een paar van vele voorbeelden. Het bespreken van een schilderij kan zowel nuttig zijn binnen een CKV werkstuk als binnen een geschiedenis werkstuk. Zoals je ziet wordt een schilderij altijd binnen een bepaalde context gemaakt. Vaak reageert een schilder op de maatschappij waarbinnen hij leeft. Voor je profielwerkstuk kan een schilderij een handige kapstok vormen. Aan de hand van het door jou gekozen kunstwerk kun je niet alleen het kunstwerk en de desbetreffende schilder beschrijven, je kunt je hiernaast verdiepen in de context waarin je kunstwerk is geschilderd. Wie is bijvoorbeeld de opdrachtgever? Hoe reageerden de mensen er in die tijd op? Wat kun je afleiden uit het schilderij over de gedeelde moraal in zijn tijd? Dit onderwerp is niet alleen erg leuk en uitdagend, er is ook nog eens een enorme keuze uit kunstwerken. Er is voor ieder wel wat wils.

Vragen of interesse?

Heb je nog vragen over hoe je dit onderwerp nu precies voor je profielwerkstuk kunt gebruiken, of heb je een andere vraag? Mail dan naar: alfasteunpunt@rug.nl

Vind je dit een leuk onderwerp, dan is de studie Kunstgeschiedenis misschien wel wat voor jou!

Laatst gewijzigd:07 augustus 2017 14:16