Fractieafsplitsingen in de Tweede Kamer

Tot op heden is het sinds 1946 in de Tweede Kamer meer dan vijftig keer tot een breuk gekomen. Daarbij is de frequentie de afgelopen jaren onmiskenbaar toegenomen. De afgelopen 25 jaar verlieten meer Tweede Kamerleden hun oorspronkelijke fractie dan in de vijftig jaar daarvoor. Soms verlaat een afgesplitst Kamerlid direct de Kamer (bijvoorbeeld C. Huijsen in 1977). De meesten blijven echter als zelfstandig Kamerlid in de Tweede Kamer. 

Benaming 

In december 2015 stelde het presidium de Werkgroep Fractievorming in, die advies uitbracht over de positie van afgesplitste fracties in het Reglement van Orde. Dit leidde tot een aantal wijzigingen die sinds de installatie van de Tweede Kamer in 2017 van kracht zijn. Sindsdien stelt het Reglement van Orde regels voor de benaming van de afsplitsingen. 

Wanneer er een breuk binnen een partij plaatsvindt, maar er de facto geen sprake is van een fractieafsplitsing wordt de nieuwe fractie aangeduid als ‘fractie’. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer fractie in tweeën splitst of doordat de gehele fractie met de partij breekt (bijvoorbeeld Fractie-Den Haan van 2021). 

Als er wel sprake is van een afsplitsing wordt deze in de Tweede Kamer volgens het Reglement van Orde aangeduid als ‘groep’. Hoewel in de praktijk bij een eenzame afsplitser vaak wordt gesproken over ‘lid’ (bijvoorbeeld Lid-Omtzigt) vormt deze volgens de letter van het Reglement ook een groep. 

De betreffende aanduiding wordt steeds aangevuld met één of meer namen van de fractieleden (bijvoorbeeld ‘Groep-Markuszower’). Aangezien er tot 2016 geen formele regels waren over deze aanduidingen, werden deze niet consequent toegepast. Zo werd de CPN-afsplitsing rond Henk Gortzak aangeduid als de ‘Communistische Groep’ (CG). 

Overstappers

Sinds 2020 valt vooral de toename aan overstappers op: Kamerleden die een ‘transfer’ maken naar een andere, reeds bestaande partij. In juli 2025 kondigde NSC-Kamerlid Aant Jelle Soepboer zijn vertrek uit het parlement aan om zich te kunnen opmaken voor het lijsttrekkerschap van de Fryske Nasjonale Partij bij de volgende Tweede Kamerverkiezingen.^[1] Agnes Joseph stapte eind juli 2025 rechtstreeks over van de NSC-fractie naar de fractie van BBB. In augustus van dat jaar verruilde Diederik Boomsma zijn lidmaatschap van NSC voor dat van JA21; zijn Kamerzetel liet hij echter aan NSC.^[2] 

Bijzondere vermelding verdient Wybren van Haga, die eerst overstapte en zich vervolgens afsplitste. Na zijn royement uit de VVD op 24 september 2019 ging Van Haga in eerste instantie individueel door als Tweede Kamerlid, om zich in december 2020 aan te sluiten bij de FVD-fractie. In mei 2021 (nadat hij namens FVD was verkozen in de Kamer) distantieerde hij zich met twee anderen weer van de FVD-fractie om verder te gaan als groep-Van Haga, terwijl hij ondertussen zijn nieuwe partij BVNL lanceerde.

Voorheen kwam het zelden voor dat een scheidend Kamerlid zich aansloot bij een andere fractie. De enige uitzondering tot dan toe was S.J.M. Dijkman, die bijna twee jaar na zijn afscheiding van de CDA-fractie in 1983 tot de fractie van de PPR toetrad. 

Nieuwe partijvorming 

De meeste afgescheiden Kamerleden die in eerste instantie zelfstandig verdergaan, sluiten zich bij een (nieuwe) partij aan of proberen uiteindelijk een nieuwe partij op te richten. Vrijwel alle nieuwe partijen die uit een afsplitsing werden geboren namen deel aan de eerstvolgende Tweede Kamerverkiezingen; de meeste zonder succes. PVV en NSC  hebben recent echter laten zien dat een afsplitsing wel degelijk electoraal kan aanslaan; langer geleden bewees ook  DS’70 dat. 

Een handvol uit afsplitsing ontstane nieuwe partijen waagde zich nooit (of nog niet) aan Tweede Kamerverkiezingen: de Partij voor Socialisme en Ontwapening (PSO), de Lijst Nieuwe Politiek (LNP), GOUD en de Partij voor de Toekomst (PvdT). 

^{Noten:
[1] Soepboer was ook voor en tijdens zijn betrokkenheid bij NSC al (actief) lid van de FNP. Op 15 juli 2025 besloot hij zijn Kamerlidmaatschap van NSC op te zeggen om zich volledig te gaan focussen op de FNP, waarmee hij mee zou doen aan de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025.
[2] Boomsma keerde na de verkiezingen van 29 oktober 2025 terug in de Tweede Kamer namens JA21.}