Skip to ContentSkip to Navigation
breed in kennis  -  sterk in techniek
Onderzoek DNPP | Kenniscentrum politieke partijen Politieke partijen

Partij voor de Dieren (PvdD)

Logo Partij voor de Dieren (PvdD)

Op 28 oktober 2002 werd de Partij voor de Dieren (PvdD) opgericht. Medeoprichter Marianne Thieme was de eerste partijleider. In 2019 werd zij opgevolgd door Esther Ouwehand. De PvdD komt op voor de belangen van de dieren, vanuit het idee dat zij dat niet zelf kunnen doen, en pleit ervoor het recht op een respectvolle behandeling van dieren in de grondwet op te nemen. De PvdD is in twintig jaar tijd uitgegroeid tot een vaste kracht in het Nederlands partijbestel met tussen de twee en zes zetels in de Tweede Kamer. Van een one-issue partij heeft de partij zich ontwikkeld tot een ecologische getuigenispartij met een bredere agenda, een proces dat gepaard is gegaan met groeipijnen en intern conflict. In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 zorgde de steun van de PvdD voor fors hogere defensieuitgaven zelfs voor een interne breuk. Desalniettemin behield de partij haar drie zetels. Sinds 2026 is Christine Teunissen partijleider. Lees meer

Kerngegevens

Statutaire naam
Partij voor de Dieren
 
33.556 (1-1-2026)

Partijfamilie / ideologie
Ecologisme; animalisme 
 
Partijvoorzitter
Zwanny Naber
Statutaire oprichtingsdatum 
28 oktober 2002
Periode in de Tweede Kamer
2006-heden

Voorganger 
N.v.t.
Media
Internationale koepelorganisaties 
Animal Politics Foundation

* Zetelaantallen in Europees Parlement, Provinciale Staten, gemeenteraden en waterschappen op basis van de laatste reguliere verkiezingen. Eventuele afsplitsingen en bestuurlijke herindelingen zijn hierin niet verwerkt. Voor een compleet overzicht van alle verkiezingsuitslagen verwijzen wij naar de Kiesraad.
** Eind 2025 vond er een breuk plaats in de driekoppige Eerste Kamerfractie van de Partij van de Dieren. Senator Nico Koffeman had zijn partijlidmaatschap opgezegd omdat zij zich niet langer kon vinden in de koers van de partij, tot onvrede van fractievoorzitter Ingrid Visseren-Hamakers. De derde senator, Peter Nicolaï, koos in dit conflict de kant van Koffeman en werd door de partij geroyeerd. Omdat Visseren-Hamakers aangaf te breken met Koffeman moest zij volgens de reglementen van de Eerste Kamer worden beschouwd als een afsplitsing. Sindsdien opereert zij onder de naam Fractie Visseren-Hamakers. Deze fractie wordt door de partij beschouwd als de vertegenwoordiging in de senaat. De fractie van Koffeman en Nicolaï voert de naam Partij voor de Dieren, ook al zijn beide fractieleden geen lid meer van de partij.

Geschiedenis

De PvdD in vogelvlucht

Op 28 oktober 2002 werd de Partij voor de Dieren (PvdD) opgericht. Medeoprichter Marianne Thieme was de eerste partijleider. In 2019 werd zij opgevolgd door Esther Ouwehand, die sindsdien de partij leidt. De PvdD komt op voor de belangen van de dieren, vanuit het idee dat zij dat niet zelf kunnen doen. De partij pleit ervoor het recht op een respectvolle behandeling van dieren in de grondwet op te nemen. De PvdD is in twintig jaar tijd uitgegroeid tot een vaste kracht in het Nederlands partijbestel met tussen de twee en zes zetels in de Tweede Kamer. Van een one-issue partij heeft de partij zich ontwikkeld tot een ecologische getuigenispartij met een bredere agenda, een proces dat gepaard is gegaan met groeipijnen en intern conflict. In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 zorgde de steun van de PvdD voor fors hogere defensieuitgaven zelfs voor een breuk. Desalniettemin behield de partij haar drie zetels. Sinds 2026 is Christine Teunissen partijleider.

In tegenstelling tot veel andere nieuwkomers, kwam de PvdD niet voort uit een andere partij. Het was een expliciet nieuwe beweging vanuit mensen die werkzaam waren in het maatschappelijk middenveld, specifiek bij belangenorganisaties voor dierenrechten. Initiatiefnemers Lieke Keller en Marianne Thieme waren werkzaam bij Bont voor Dieren. Zij vonden steun bij Ton Dekker, voorzitter van Bont voor Dieren, Elze Boshart, bestuurslid bij Wakker Dier en Niko Koffeman. Koffeman werkte als media-strateeg niet alleen voor dierenrechtenorganisaties maar ook voor de Socialistische Partij, waarvoor hij onder meer de bekende campagne ‘Stem tegen, Stem SP’ bedacht. Koffeman was in de jaren negentig al met het idee gekomen van een dierenpartij. De Partij voor de Dieren is hem later ook gaan aanduiden als ‘de bedenker’ van de partij, ook al was hij in 2003 niet direct bij de oprichting betrokken. Ook Marja Zuidgeest, werkzaam bij Proefdiervrij, tekende de oprichtingsakte, maar vertrok na een week uit het bestuur omdat ze zich bij nader inzien niet aan één politieke partij wilde verbinden en zich niet helemaal kon vinden in de activistische stijl van Thieme en Keller. De concrete aanleiding voor de oprichting van de PvdD vormden maatregelen van het eerste kabinet-Balkenende. Deze hadden volgens Thieme in haar in 2004 verschenen boek De eeuw van het dier '20 jaar van intensieve strijd voor de verbetering van dierenwelzijn teniet gedaan'.

Thieme werd partijvoorzitter en lijsttrekker bij de Tweede Kamerverkiezingen van januari 2003. De partij begon in moeilijke omstandigheden: de moord op Pim Fortuyn door milieuactivist Volkert van der Graaf zorgde voor een vijandig klimaat voor alles wat samenhing met dierenactivisme. De PvdD kampte bovendien met beperkingen in hun voorbereidingstijd, campagnebudget en toegang tot publiciteit. De PvdD behaalde bijna 48 duizend stemmen (0,5%): net te weinig voor een zetel, maar voldoende om de potentie van de partij te zien en het project door te zetten. Bij de Europese Parlementsverkiezingen een jaar later kreeg de partij drie keer zoveel stemmen: ruim 150 duizend (3,2%). Vanwege de veel hogere kiesdrempel voor het Europees Parlement won de partij wederom net geen zetel.

De PvdD bouwde buiten het parlement door aan de partij. Met Marianne Thieme had de partij een mediagenieke lijsttrekker, gepokt en gemazeld in het actiewezen. Begin 2006 verwierf de PvdD met econoom en ondernemer Nicolaas G. Pierson bovendien een rijke donateur. Om publiciteit te genereren werd in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen in november 2006 een kandidatenlijst opgesteld waarvan de helft bestond uit bekende Nederlanders, die zich zonder politieke ambitie als lijstduwer beschikbaar hadden gesteld. Deze campagne resulteerde in een groei van het aantal kiezers naar bijna 180 duizend (1,8%), voldoende voor twee zetels. Naast Thieme trad ook nummer twee Esther Ouwehand toe tot het parlement. Ouwehand kwam niet uit de wereld van de dierenrechtenorganisaties, maar werkte voor een uitgeverij voor tijdschriften, tot ze in 2004 ging werken voor de partij. Het duo viel direct op: in de Kamer maakten zij gretig gebruik van het parlementaire instrumentarium en ook daarbuiten brachten zij op verschillende, creatieve manieren hun principes onder de aandacht. Thieme sloot haar bijdragen in de Kamer steevast af met de woorden ‘Voorts zijn wij van mening dat er een einde moet komen aan de bio-industrie.’ Ook protesteerden de PvdD-Kamerleden tegen de traditionele Binnenhof-barbecue en droegen zij op Prinsjesdag bijzondere kledij, waarin altijd een boodschap verweven zat. 

Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2007 behaalde de PvdD 2,6% van de stemmen en negen Statenzetels, die vervolgens resulteerden in één zetel in de Eerste Kamer – bezet door Nico Koffeman. In 2009 behaalde de partij bij de Europese verkiezingen met 3,5% van de stemmen nog steeds geen zetel. 

Verkiezingsaffiche PvdD TK 2003
Verkiezingsaffiche PvdD TK 2003

Fundamentele keuzes
Na haar succesvolle entree in de Nederlandse politiek kwam de PvdD voor een aantal fundamentele keuzes te staan. Dit betrof enerzijds de politieke agenda en anderzijds de partijorganisatie. Organisatorisch leunde de partij sterk op de oprichters en leden van het eerste uur; zij hadden in feite de touwtjes in handen. Pleidooien binnen de partij om haar democratischer en opener te maken, waren een bron van spanning - ook tussen Thieme en Ouwehand. Programmatisch drong zich de vraag op in hoeverre ideologische verbreding wenselijk was. Dierenrechten bleven centraal staan, maar van daaruit had de partij vrij soepel de stap gezet naar een brede ecologische agenda waarvan ook radicale ideeën over het tegengaan van klimaatverandering deel uitmaakten. Een verdere verbreding, richting ‘mensenzaken’, lag echter gevoeliger. 

In 2010 kwamen er tekenen van het conflict naar buiten. Het partijbestuur, met Thieme als voorzitter, plaatste Tweede Kamerlid Ouwehand niet op de lijst voor de Tweede Kamerverkiezingen. Hoewel Thieme dit besluit in retrospect uitlegt als een gevolg van moeizame samenwerking, is deze keuze ook te zien in het licht van Ouwehands pleidooi voor meer interne partijdemocratie. Na interventie van de leden kwam Ouwehand alsnog op de tweede plaats van de kandidatenlijst. De partij behaalde net voldoende stemmen om beide Kamerleden te laten terugkeren. Thieme voerde bij de vervroegde Kamerverkiezingen in september 2012 opnieuw de lijst aan voor Ouwehand, en behaalde ondanks procentuele winst opnieuw twee zetels. 

Tijdens de periode van het kabinet Rutte-II, dat het hoofd te bieden had aan de doorwerking van de financiële crisis, slaagde de PvdD erin zich te profileren als idealistisch alternatief voor de zakelijke bezuinigingspolitiek. In 2014 haalde de partij bij de Europese verkiezingen voldoende stemmen voor een debuut in Brussel. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2015 was het percentage iets lager, maar toch beduidend meer dan in 2011, en goed voor 18 zetels. Vervolgens boekte de partij in 2017 forse winst bij de Tweede Kamerverkiezingen (van twee naar vijf zetels) en in 2018 bij de gemeenteraadsverkiezingen (van 12 naar 33 zetels). In 2019 bereikte de PvdD bij de Statenverkiezingen met 4,4% (en 20 zetels) haar beste resultaat tot nu toe. Daarmee kreeg zij bovendien drie zetels in de Eerste Kamer. De Europese parlementsverkiezingen van 2019 lieten een lichte teruggang zien, maar de zetel bleef voor de partij behouden. 

De verkiezingssuccessen konden echter niet verhelen dat er nieuwe spanningen in de partij optraden - en groeipijn was er deels ook de oorzaak van. In de Tweede Kamerfractie boterde het niet tussen Thieme en Femke Merel van Kooten-Arissen, die in 2017 in de Tweede Kamer was gekomen. Dat conflict deed Van Kooten-Arissen op 16 juli 2019 besluiten uit de fractie te stappen, met medeneming van haar zetel. Zij gaf als verklaring de sfeer binnen de fractie 'verziekt' en de leiding van Thieme te autoritair te vinden, maar meende ook dat de partij zich te zeer tot dierenkwesties beperkte. 

Dit conflict had een persoonlijke dimensie, maar volgens sommigen ook een ideële. Partijleider Thieme en Eerste Kamerlid en partijstrateeg Koffeman waren beide lid van de Zevendedagsadventisten, een protestants kerkgenootschap dat er ten aanzien van sociaalculturele of ‘immateriële’ kwesties als homoseksualiteit en abortus conservatievere opvattingen op nahoudt. Thieme en Koffeman hebben altijd gezegd geloof en politiek gescheiden te houden; de PvdD heeft zich vanaf het begin gepresenteerd als een seculiere partij. Volgens Van Kooten-Arissen zorgde de geloofsovertuiging van Thieme c.s. desondanks voor spanningen, vooral met de aanwas van actieve leden met een meer progressieve inborst zoals zijzelf en de in april 2019 verkozen partijvoorzitter Sebastiaan Wolswinkel. 

Wolswinkels positie als partijvoorzitter was op zichzelf ook bepaald niet onomstreden. Wolswinkels had als voorzitter van PINK! ook het voorzitterschap van de moederpartij verworven ten koste van Elze Boshart, mede-oprichter van de PvdD en de kandidaat van het partijbestuur. Zijn agenda concentreerde zich op democratisering en open discussie over verbreding van het partijprogramma. Wolswinkels verhouding tot de rest van de partijtop stond daardoor al meteen na zijn aanstelling onder druk. Die verhoudingen verslechterden verder door zijn openlijke kritiek op het gebrek aan discussie in de partij en zijn milde bejegening van het opstappen van Van Kooten-Arissen, terwijl dat door velen in de partij toch als ‘zetelroof’ werd aangemerkt. Thieme en het zittende deel van het partijbestuur leken aan het langste eind te trekken; zowel Van Kooten-Arissen als Wolswinkel werden geroyeerd. 

Tamelijk onverwachts, althans voor de buitenwacht, maakte Marianne Thieme op haar beurt in september 2019 op een ledendag bekend dat ze haar functies als Tweede Kamerlid en partijleider neerlegde. Het was naar eigen zeggen tijd om plaats te maken voor een opvolger die zich kon voorbereiden op de volgende Kamerverkiezingen. Die opvolger werd Esther Ouwehand. Deze keuze lag op basis van anciënniteit voor de hand, maar was niettemin enigszins opvallend: Ouwehand behoorde tot de meer vernieuwingsgezinde vleugel die niet veel eerder de machtsstrijd juist leek te hebben verloren. 

Voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 wees het bestuur Esther Ouwehand aan als lijsttrekker. Tijdens de coronapandemie had Ouwehand de aandacht weten te trekken door de urgente omstandigheden te verbinden aan de eigen agenda: de pandemie moest worden beschouwd als een ‘zoönose’, en daarmee als gevolg van de omgang met dieren. Onder haar leiding behaalde de PvdD een recordaantal van zes zetels. Ook de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 waren voor de PvdD een succes, met nagenoeg een verdubbeling van het aantal raadszetels (van 33 naar 63). De partij zette de door Ouwehand bepleitte compromisbereidheid kracht bij, door in vijf gemeenten toe te treden tot het college van burgemeester en wethouders. 

Protest voor dierenrechten, Amsterdam 2023
Protest voor dierenrechten, Amsterdam 2023

Oplaaiend conflict en verdere verbreding
In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 staken sluimerende spanningen tussen Ouwehand en het partijbestuur opnieuw de kop op. Ouwehand kreeg verwijten over haar integriteit en het bestuur ging openlijk op zoek naar een nieuwe lijsttrekker. Ondanks dat Ouwehand brede steun had in de partij trad zij tijdelijk terug als lijsttrekker, om vervolgens (na extern onderzoek en een uitspraak van de rechter waarin ze werd vrijgepleit) terug te keren. Onderaan de streep was het resultaat dat het partijbestuur dat opstapte, evenals Kamerlid Leonie Vestering, die stelde onder ‘deze werkomstandigheden’ haar taken als Kamerlid niet langer te kunnen uitoefenen. De teleurstellende verkiezingsuitslag van drie zetels (een halvering) kan moeilijk los worden gezien van dit conflict. 

Onder leiding van Ouwehand is de partij zich sindsdien breder gaan profileren, onder meer als gepassioneerd pleitbezorger van de Palestijnse zaak. De Europese Parlementsverkiezingen van juni 2024 leken met 4,5 procent van de stemmen electoraal herstel aan te kondigen. In aanloop naar de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen van 2025 bleek echter andermaal dat de partij verschillende inborsten kent. Steen des aanstoots was ditmaal het defensiestandpunt van de Tweede Kamerfractie, die na lang aarzelen toch besloot om Europese samenwerking en hogere uitgaven voor defensie te steunen (overigens zonder zich te committeren aan de NAVO-norm). Daarmee nam de fractie afscheid van het oorspronkelijke pacifistische ideaal van de partij. Onder meer oud-partijleider Marianne Thieme uitte scherpe kritiek. Ouwehand slaagde er op een roerig partijcongres in om de meerderheid achter haar standpunt te krijgen, maar kon niet voorkomen dat een deel van de leden de partij de rug toekeerde. Onder aanvoering van het Limburgse Statenlid Pascale Plusquin scheidden zij zich af onder de naam Vrede voor Dieren, met pacifisme en dierenrechten als centrale thema’s. Onder meer Ewald Engelen, voormalig kandidaat-Kamerlid voor de PvdD, hoogleraar financiële geografie en echtgenoot van Marianne Thieme, verscheen op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2025. Slechts een week voor de verkiezingen maakte ook Eerste Kamerlid en PvdD’er van het eerste uur Koffeman publiekelijk bekend zijn lidmaatschap op te zeggen, uit onvrede over de partijkoers en het leiderschap van Ouwehand.

Ondanks deze verdeeldheid behield de PvdD bij de Kamerverkiezingen drie zetels in de Tweede Kamer. In de Eerste Kamer leidde dit conflict wel tot zetelverlies, bij wege van een breuk. Koffeman en Peter Nicolaï braken met de derde PvdD-senator (en fractievoorzitter) Ingrid Visseren-Hamakers. Omdat laatstgenoemde aan de Kamervoorzitter had laten weten te breken met de anderen werd zij de facto beschouwd als afsplitsing – ook al was zij in de ogen van het partijbestuur nog de enige overgebleven vertegenwoordiger namens de PvdD. Koffeman en Nicolaï voeren sindsdien de fractienaam Partij voor de Dieren, ook al zijn zij niet langer lid van de partij. 

In juni 2026 legde Esther Ouwehand het partijleiderschap na zeven jaar neer. Ze had naar eigen zeggen niet de maximale energie om voorop te gaan in de strijd tegen het ‘oprukkende extreemrechts en fascisme’. Ze bleef wel aan als Kamerlid. De nummer twee van de partij, Christine Teunissen, volgde haar op als partijleider en fractievoorzitter. Teunissen is sinds 2009 in verschillende rollen werkzaam voor de PvdD, waarvan sinds 2018 als Tweede Kamerlid. Teunissen verving Ouwehand al tweemaal eerder tijdelijk als fractievoorzitter, waarvan de tweede keer ook als partijleider. Anders dan de overgang van Thieme naar Ouwehand, ging deze de leiderschapswissel niet gepaard met een koerswijziging: Teunissen geldt als geestverwant van Ouwehand.

In het kort
Vanuit politicologisch perspectief lijkt de PvdD een typische ‘nichepartij’: gericht op een beperkt aantal (niet primair economische) thema’s. De PvdD concentreerde zich aanvankelijk op slechts één thema, dierenrechten, en liet zich niet goed vangen in de klassieke tegenstelling tussen links en rechts. Nichepartijen (bijvoorbeeld ook ouderenpartijen en boerenpartijen) zijn doorgaans geen lang leven beschoren; zij vallen vaak uiteen door gebrek aan ideologische eenheid en opspelende persoonlijke rivaliteiten. Ook de PvdD worstelt met interne conflicten over koers en strategie, maar beschikt wel over een stevige ledenbasis.

De PvdD vertoont daarnaast eigenschappen van een getuigenispartij, door haar verkondiging van een nieuw type ideologie: 'animalisme'. Vanuit deze ideologie kan eveneens de programmatische verbreding van de partij worden verklaard, die heeft geleid tot een duidelijk links profiel. De PvdD maakt in zekere zin aanspraak op de positie die initieel ingenomen werd door GroenLinks. Hoewel de PvdD bestuursverantwoordelijkheid niet langer principieel uitsluit, beperkt haar ervaring op dit vlak zich tot een klein aantal gemeentebesturen. De partij streeft primair naar invloed op de politieke agenda zonder macht, door het voortdurend - met een zekere zendingsdrang- agenderen van dierenrechten en dierenwelzijn, en door andere partijen te wijzen op hun ambities op dit gebied. 


decoratieve afbeelding
TK-fractie PvdD sinds 2023. V.l.n.r.: Esther Ouwehand, Ines Kostić en Christine Teunissen


Electorale ontwikkeling 

De Partij voor de Dieren wist in korte tijd een trouw electoraat aan zich te binden ter grootte van een kleine twee procent van de kiezers. Van 2006 tot 2012 haalde de partij telkens twee zetels in de Tweede Kamer. Bij zogenaamde second-order elections (zoals voor het Europees Parlement of de Provinciale Staten), was deze trouwe aanhang zelfs goed voor drie tot vier procent van de stemmen aangezien de totale opkomst dan lager is. Kiezersonderzoek wijst erop dat deze vaste kern zich primair aangetrokken voelt tot de beginselen rond dierenwelzijn en zich minder als links identificeert dan de positionering van de partij in het politieke landschap zou doen vermoeden.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 maakte de PvdD een opvallende groei door en haalde de partij vijf zetels. Vier jaar later waren dit er zelfs zes. Na interne problemen gingen in 2023 weer drie zetels verloren. Kiezersonderzoek laat zien dat dit nieuwe electoraat (dat minder trouw is maar wel sympathiek tegenover de partij staat) verschilt van de vaste kern. Deze kiezers zijn jonger, linkser en in tegenstelling tot de vaste kern duidelijk voorstander van Europese integratie. Wat deze twee kiezersgroepen gemeen hebben is een oververtegenwoordiging van vrouwen.

decoratieve afbeelding


Ideologisch-programmatische ontwikkeling 

De PvdD schreef in 2003 in haar eerste verkiezingsprogramma met nadruk te beogen ‘geen one-issue partij te zijn’. Wel koos de PvdD expliciet om alleen op het gebied van ‘dierenbelangen’ een initiërende rol op zich te nemen, aangezien andere partijen dit in hun ogen af lieten weten. Het ideologisch-programmatische zwaartepunt lag in de eerste jaren van de partij sterk op dierenrechten en -welzijn, zowel van wilde dieren als huisdieren en dieren in een boerderij, laboratorium, circus en dierentuin. Prominent programmapunt is het verankeren van dierenrechten in de grondwet.

In de loop van haar bestaan heeft de PvdD haar programma verbreed, waarbij de kernpunten onveranderd bleven. Deze verbreding bouwde voort op een ideologische basis die kan worden getypeerd als ecologisme of ecocentrisme. In het ecologisme wordt de mens niet als uitgangspunt genomen maar beschouwd als onderdeel van een groter ecosysteem. De PvdD benoemt deze ideologische stroming nergens expliciet, maar vertolkt in haar schrijven weldegelijk bijpassende uitgangspunten. In haar beginselverklaring uit 2005 schrijft de partij bijvoorbeeld: ‘De mens is onderdeel van het aardse ecosysteem’. Ook in haar recente programma’s onderschrijft de partij dit uitgangspunt. In haar verkiezingsprogramma van 2021 beschreef de partij zich als ‘ecocentraal’ met een ‘planeetbrede visie’.

Vanuit haar kernwaarden mededogen, duurzaamheid, persoonlijke vrijheid en verantwoordelijkheid pleit de PvdD voor bescherming van zwakke 'medeschepselen' en ‘stemlozen’ - niet alleen dieren, maar ook mensen die onderdrukt of gediscrimineerd worden. Men zou hierin een 'animalistische' ideologie in statu nascendi kunnen zien; de Franse, Italiaanse en Spaanse zusterpartijen van de PvdD noemen zich expliciet 'animalisten', de Nederlandse partij gebruikt die term echter niet. Wel verdedigt PvdD vanuit de inhoudelijke denklijn van deze filosofie haar verbreding van standpunten, bijvoorbeeld waar het gaat om de reactie op de genocide in Gaza vanaf eind 2023. De PvdD werpt zich op als een van de felste pleitbezorgers van de Palestijnse zaak, niet alleen in de Kamer maar ook in het verkiezingsprogramma voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2025. In een interview voor Radio 1 lichtte toenmalig partijleider Ouwehand toe: ‘Van huis uit staan wij op voor alles wat kwetsbaar is. Dat zijn de dieren, dat is de natuur, dat is het klimaat en dat zijn ook mensen die in de verdrukking komen. Dus voor ons is dat heel vanzelfsprekend.’ Deze verbreding leidde tot spanningen binnen de partij. De onderliggende logica vertoont echter sterke continuïteit met het eerste verkiezingsprogramma van de PvdD in 2003, daarin staat: ‘Opkomen voor de zwaksten en de stemlozen betekent concreet opkomen voor dieren, milieu maar zeker ook voor de mens, waarbij de nadruk eveneens zal liggen bij het opkomen voor groepen in de samenleving die tot de zwaksten gerekend moeten worden.’

De partij staat naar eigen zeggen voor een manier van denken die 'de traditionele links/rechts tegenstelling overstijgt', zoals ze het in haar verkiezingsprogramma van 2006 formuleerde. ‘Geen ouderwets links/rechts-denken’, stelde het programma van 2021. De verbreding van het politieke programma betekende echter ook een duidelijke richting. Met haar kritiek op het economische systeem en haar voorstellen voor democratisering van grote bedrijven, een betere verdeling van inkomen en kapitaal, meer regulering van banken en invoering van een zorgstelsel zonder marktwerking en zonder eigen risico, vertoont de PvdD duidelijk meer verwantschap met linkse dan met rechtse partijen. Hoewel de partij zichzelf liever niet op deze as plaatst, is het programmatische profiel van de PvdD daarmee onmiskenbaar links.


Pagina uit het PvdD Verkiezingsprogramma TK 2025
Pagina uit het PvdD Verkiezingsprogramma TK 2025

Organisatorische ontwikkeling 

De PvdD heeft van huis uit een tamelijk centralistische organisatiestructuur. Vanaf 2012 is deze structuur echter duidelijk in ontwikkeling, onder druk van intern debat over een meer democratische en open partijcultuur. Zo werden partijcongressen, die initieel besloten waren, vanaf 2012 openbaar, en kwam er meer ruimte om  provinciale afdelingen en lokale werkgroepen te vormen. Het hoogste orgaan is het partijcongres, dat het partijbestuur kiest en de kandidatenlijsten voor de Tweede Kamer, maar ook voor Provinciale Staten, gemeenteraden en andere organen vaststelt. Alle leden hebben stemrecht op het congres.

Vanaf de oprichting in 2003 tot aan 2010 was Marianne Thieme partijvoorzitter. Zij legde het voorzitterschap neer na kritiek op haar optreden in het (eerste) conflict met Ouwehand, toen deze van de kandidatenlijst was afgehouden. Thieme werd als partijvoorzitter opgevolgd door Luuk Folkerts, die op zijn beurt in 2015 werd afgelost door Floriske van Leeuwen. In 2019 verkoos het congres met een gering aantal stemmen verschil Sebastiaan Wolswinkel boven de door het bestuur voorgedragen Elze Boshart, één van de oprichters van de partij. Wolswinkel, tot dat moment voorzitter van de jongerenorganisatie PINK!, wilde de partij democratischer en transparanter maken. Hij toonde voorts enig begrip voor het standpunt van het vertrokken Tweede Kamerlid Femke-Merel Van Kooten-Arissen om de politieke agenda niet helemaal te beperken tot dierenzaken. De rest van het bestuur keerde zich al spoedig tegen hem en besloot op 15 oktober 2019 hem te royeren. Ruud van der Velden nam het voorzitterschap tijdelijk waar. Het bestuur van de jongerenorganisatie reageerde geschokt op het royement van haar oud-voorzitter Wolswinkel. Op het partijcongres van 26 januari 2020 uitten veel leden hun onvrede over de gang van zaken, maar gaven uiteindelijk toch hun vertrouwen aan het partijbestuur. Van der Velden werd in juni 2020, vanwege corona op een digitaal gehouden congres, tot partijvoorzitter gekozen.

De conflicten binnen de partij illustreren in zekere zin haar democratiseringsproces. Het zwaartepunt van de macht is zichtbaar verschoven van de partijtop, gevormd door de oprichters en vertrouwelingen, naar de leden op het partijcongres. In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 leidde het gewijzigde defensiestandpunt van de partij opnieuw tot interne spanningen en zelfs tot een afscheiding. Het conflict werd met een open debat en democratische stemming op het partijcongres beslecht. De eens zo gesloten partij heeft de contouren gekregen van een debatpartij.

De PvdD draagt, ondanks haar lange aanwezigheid in de Tweede Kamer, als partij ook nog altijd karaktertrekken van een actiepartij. Ze ontplooit regelmatig buitenparlementaire acties – meestal protesten tegen de manier waarop dieren behandeld worden. Het ledental is over de jaren aanzienlijk gegroeid, eerst gestaag en vanaf 2022 met forsere sprongen. Per 1 januari 2021 had de partij ruim 19.000 leden, vijf jaar later was dat aantal gestegen naar 33.556. Daarmee is de partij inmiddels de partij de vierde ledenpartij van Nederland.

De PvdD kent een ledenblad onder de naam Groeiend verzet, voorheen Koerant geheten. Sinds 2006 kent de partij met PINK! ook een actieve jongerenorganisatie, die ook een eigen ledenblad uitbrengt: Brul! Daarnaast heeft de partij sinds 2007 een wetenschappelijk instituut, de Nicolaas G. Pierson Stichting – genoemd naar de belangrijkste donateur van de partij. De NGPS richt zich, anders dan de meeste wetenschappelijke bureaus van Nederlandse politieke partijen, niet primair op het publiceren van eigen onderzoek in een tijdschrift. Met films, boeken en symposia zoekt het bureau naar verschillende vormen om veelal bestaand onderzoek op het gebied van dierenrechten en duurzaamheid onder de aandacht te brengen. Naast eigen producties draagt men ook bij aan het (financieel) mogelijk of toegankelijk maken van externe producties, waaronder ook het vertalen van internationale werken voor de Nederlandse markt. Internationale contacten worden onderhouden door de in 2012 opgerichte Animal Politics Foundation, die jaarlijks congressen organiseert voor het gestaag groeiend aantal dierenpartijen in de wereld.


Jaaroverzichten

Over de jaren 1980 tot en met 2007 is het DNPP jaarboeken gepubliceerd, met daarin een kroniek van de belangrijkste partijpolitieke gebeurtenissen van het betreffende jaar. De jaaroverzichten over de Partij voor de Dieren in deze periode zijn hieronder terug te zien.

Begin 2027 verschijnt vanuit het DNPP een boek over de Partij voor de Dieren (Uitgeverij Boom). Bovenstaande partijgeschiedenis is voor een groot deel schatplichtig aan de bijdrage van Léonie de Jonge en Koen Vossen aan dat boek over ontstaan en ontwikkeling van de PvdD. Aan een eerdere versie van deze tekst leverde ook Paul Lucardie een belangrijke bijdrage.

Deze partijgeschiedenis is voor het laatst bijgewerkt in juli 2026. De auteursrechten op deze tekst liggen bij het DNPP. Wanneer u (delen van) deze tekst wilt gebruiken, neem dan contact op met het DNPP. 

Organisatie

De Partij voor de Dieren heeft zich sinds haar oprichting ontwikkeld van een overwegend centralistische organisatie tot een ledendemocratie. Het congres heeft statutair het ‘hoogste gezag binnen de partij’. Het partijbestuur doet voorstellen en voordrachten, het congres stemt over de politieke programma’s, de samenstelling van het partijbestuur en sinds 2012 ook over de kandidatenlijsten voor alle verkiezingen waaraan de partij deelneemt. In 2012 is de partij overgestapt van het model van het afgevaardigdencongres naar het ledencongres, met inspraak voor alle (aanwezige, stemgerechtigde) leden. Sinds dat jaar zijn de congressen bovendien openbaar. Ledenraadpleging bij de keuze voor een lijsttrekker behoort reglementair tot de mogelijkheden, zij het vrijblijvend. De partij is ook geografisch steeds minder centralistisch en bouwt aan een netwerk van afdelingen en werkgroepen door het land.

Partijbureau 
Partijbureau Partij voor de Dieren
Locatie: Amsterdam
Orgaan: Groeiend verzet

De Partij voor de Dieren kent een jongerenorganisatie, een wetenschappelijk bureau en een stichting voor internationale activiteiten. In september 2006, kort voordat de partij voor het eerst zou worden verkozen in de Tweede Kamer, zag de onafhankelijke jongerenorganisatie PINK! het levenslicht. De naam verwijst naar het toenmalige logo van de moederpartij met daarop een koe: een pink is een puberende koe. De jongerenorganisatie raakte in 2019 in conflict met de moederpartij nadat PINK!-voorzitter Sebastiaan Wolswinkel verkozen werd tot algemeen partijvoorzitter, boven de door het bestuur voorgedragen kandidaat. Enkele maanden later werd Wolswinkel als lid geroyeerd.

Logo PINK!
Logo PINK!

Waar PINK! opereert als een klassieke politieke jongerenorganisatie wijken de andere nevenorganisaties van de PvdD enigszins af van de Nederlandse traditie. De Nicolaas G. Pierson Foundation, vernoemd naar een belangrijke donateur van de partij, publiceert bijvoorbeeld geen tijdschrift met eigen wetenschappelijke artikelen maar richt zich op het toegankelijk maken van bestaande (wetenschappelijke) kennis door middel van onder meer documentaires en (vertaalde) boeken. De Animal Politics Foundation heeft een dubbele verhouding tot de partij: deze geldt als nevenorganisatie voor buitenlandse activiteiten van de PvdD en als internationale koepelorganisatie waar de PvdD deel van uitmaakt.

Wetenschappelijk Bureau 
Nicolaas G. Pierson Foundation
website: www.ngpf.nl
orgaan: n.v.t.
Jongerenorganisatie 
PINK!
orgaan: BRUL!
Buitenlandstichting 
Animal Politics Foundation
orgaan: n.v.t.

De ontwikkeling van het partijbestuur van de Partij voor de Dieren illustreert de groeipijnen van een partijorganisatie op weg naar consolidatie en stabilisering. In de eerste jaren werd het partijbestuur bemenst door de oprichters en betrokkenen van het eerste uur. Illustratief was het voorzitterschap van medeoprichter Marianne Thieme, die deze functie combineerde met het fractievoorzitterschap in de Tweede Kamer, ongebruikelijk in de Nederlandse traditie. In 2019 verkoos het congres PINK!-voorzitter Sebastiaan Wolswinkel boven Elze Boshart, één van de partijoprichters en de voorgedragen kandidaat van het bestuur. Wolswinkel pleitte voor democratisering van de partij en botste met de rest van het bestuur. Kort na zijn verkiezing werd hij geroyeerd. Onder zijn opvolger Ruud van der Velden botste het bestuur op vergelijkbare gronden met toenmalig politiek leider Esther Ouwehand. Uiteindelijk zou het voltallige bestuur aftreden. Sinds 2024 is Zwanny Naber voorzitter van de partij. 

Het DNPP biedt hieronder een overzicht van het huidige bestuur van de Partij voor de Dieren en een historisch overzicht van alle partijvoorzitters van de PvdD.

Huidig partijbestuur 
Voorzitter: Zwanny Naber
Vicevoorzitter: Meike de Boer
Penningmeester: Guus Beckett
Secretaris: Paul van Gent

De Partij voor de Dieren heeft als enige partij in het Nederlandse parlement altijd een vrouw als politiek leider gehad. Sinds de oprichting bekleedde Marianne Thieme deze rol. In 2019 werd zij opgevolgd door Esther Ouwehand. Deze overgang betekende een koerswijziging voor de partij: waar Thieme sec stond voor de compromisloze strijd voor dierenrechten, vertaalde Ouwehand deze kernwaarden sterker naar ‘mensenzaken’ en verwierp zij (lokale) bestuursverantwoordelijkheid niet, ook al betekende dit het sluiten van compromissen.

Christine Teunissen (Bron PvdD, licentie CC4.0)
Christine Teunissen (Bron PvdD, licentie CC4.0)

Sinds juni 2026 is Christine Teunissen politiek leider en fractievoorzitter van de Partij voor de Dieren in de Tweede Kamer. Teunissen is vanaf 2009 werkzaam voor de partij en is in die tijd persvoorlichter, gemeenteraadslid, fractiemedewerker en Eerste Kamerlid geweest. Sinds 2018 is Teunissen Tweede Kamerlid. Teunissen verving Ouwehand al tweemaal eerder tijdelijk als fractievoorzitter, waarvan de tweede keer (vanwege een intern conflict) ook als politiek leider. Teunissen geldt politiek-inhoudelijk als geestverwant van Ouwehand.

4 juni 2026 - heden 
9 oktober 2019 - 4 juni 2026
28 oktober 2002 – 9 oktober 2019

Voordat de Partij voor de Dieren in 2006 in de Tweede Kamer werd verkozen, had de partij al een aanzienlijk aantal leden aan zich weten te binden. Dit aantal verdubbelde in de eerste Kamerperiodes van de partij van zesduizend naar zo’n twaalfduizend leden, maar stagneerde vervolgens. Sinds 2017 groeit het aantal weer gestaag. Dat jaar voerde de partij een uiterst succesvolle campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen. Het ledenaantal is sindsdien blijven toenemen, ondanks intern conflict en electorale tegenslagen. Ondanks haar relatief geringe aantal volksvertegenwoordigers is de PvdD anno 2026 met meer dan 33.000 leden de vierde grootste ledenpartij van Nederland en daarmee aanzienlijk groter dan bijvoorbeeld traditionele volkspartijen als het CDA en de VVD.

decoratieve afbeelding
PvdD ledentallen (2007- )

Cijfers per 1 januari.

2026
33.556
2025
31.648
2024
30.333
2023
24.848
2022
23.811
2021
19.173
2020
18.344
2019
17.043
2018
16.156
2017
12.866
2016
12.131
2015
12.019
2014
12.254
2013
12.519
2012
12.250
2011
11.610
2010
10.310
2009
8.012
2008
6.972
2007
6.370

Sinds de oprichting van de Partij voor de Dieren is het congres het hoogste orgaan. Desalniettemin is er in de loop der tijd het nodige veranderd aan de congressen. Waar deze eerst besloten bijeenkomsten waren waar alleen congresafgevaardigden het woord konden voeren en stemrecht hadden, kent de PvdD sinds 2012 openbare ledencongressen. Het congres heeft bovendien het laatste woord over de benoeming van het partijbestuur, het vaststellen van beginsel- tot verkiezingsprogramma’s en sinds 2012 ook van de kandidatenlijsten. 

De collectie van het DNPP bevat congresmateriaal van de Partij voor de Dieren. Dit is beschikbaar op onze repository.

Overzicht congressen Partij voor de Dieren

Congresnummer
Congresdatum
Locatie
Bijzonderheden
Aantal aanwezigen*
41e partijcongres
20 juni 2026
’s-Hertogenbosch
Aantreden Teunissen als partijleider. Verkiezingscongres PS/WS 2027.
‘Honderden’
40e partijcongres
7 september 2025
’s-Hertogenbosch
Verkiezingscongres TK 2025 en GR 2026 (kandidatenlijsten)
Ruim 900
39e partijcongres
14 juni 2025
Amersfoort
Verkiezingscongres GR 2026 (verkiezingsprogramma) 
Bijna 70
38e Partijcongres
24 maart 2024
's-Hertogenbosch
Verkiezingscongres EP 2024. Nieuw bestuur aangesteld.
Bijna 700
Onlinecongres
8 oktober 2023
Online
Verkiezingscongres TK 2023 (vervolg)
Onbekend 
37e Partijcongres
24 september 2023
's-Hertogenbosch
Verkiezingscongres TK 2023. Ouwehand (tijdelijk) teruggetreden als politiek leider. Nieuw partijbestuur aangesteld.
Bijna 1600
36e Partijcongres
24 juni 2023
Ede
Verkiezingscongres PS, WS en EK 2023. Benoeming Ruud van de Velden als partijvoorzitter. Benoeming nieuw college van advies.
Ongeveer 600
35e Partijcongres
20 november 2022
's-Hertogenbosch
Afdelingsreglement aangenomen
544
34e Partijcongres
25 juni 2022
Amsterdam
 
Ruim 600
33e Partijcongres
21 november 2021
Online
Verkiezingscongres GR 2022
 
32e Partijcongres
19 juni 2021
Online (vanuit Halfweg)
Gedragscode en een meld- en klachtenregeling aangenomen
Bijna 500
31e Partijcongres
12 december 2020
Online (vanuit Halfweg)
Verkiezingscongres TK 2021. Stemmingen vonden enkele dagen na het congres online plaats. Benoeming twee bestuursleden.
 
30e Partijcongres
27 juni 2020
Online (vanuit Amsterdam)
Benoeming Ruud van de Velden als interim partijvoorzitter
 
29e Partijcongres
26 januari 2020
Amsterdam
Afscheid Marianne Thieme als politiek leider. Esther Ouwehand stelt zich kandidaat als lijsttrekker TK 2021.
 
28e Partijcongres
31 maart 2019
Bussum

Sebastiaan Wolswinkel gekozen als nieuwe partijvoorzitter. Verkiezingscongres EK 2019 en EP 2019.

Bijna 600
27e Partijcongres
9 december 2018
Bussum
Verkiezingscongres PS 2019 en WS 2019
Bijna 700
26e Partijcongres
3 juni 2018
Doorn
Verkiezingscongres bijzondere GR verkiezing Groningen. Aangepast huishoudelijk reglement vastgesteld.
450
25e Partijcongres
19 november 2017
Amersfoort
Verkiezingscongres GR 2018.
Ruim 700
24e Partijcongres
21 mei 2017
Doorn
Nieuwe leden van het college van advies gekozen. Frank Wassenberg

herbenoemt als algemeen bestuurslid.

450
23e Partijcongres
27 november 2016
Doorn
Verkiezingscongres TK 2017
Ruim 500
22e Partijcongres
10 april 2016
Doorn
Drie (her)benoemingen voor het partijbestuur
Ruim 400
21e Partijcongres
29 maart 2015
Doorn
Nieuw partijlogo besproken
Ongeveer 300
20e Partijcongres
30 november 2014
Doorn
Verkiezingscongres PS 2015 en WS 2015
440
19e Partijcongres
30 maart 2014
Doorn
Verkiezingscongres EP 2014
335
18e Partijcongres
24 november 2013
Doorn
 
Ruim 300
17e Partijcongres
7 april 2013
Doorn
Verkiezingscongres GR 2014
Ruim 300
16e Partijcongres
1 juli 2012

Doorn

Verkiezingscongres TK 2012
Ruim 300
14e Partijcongres
27 november 2011
Doorn
Commissie van Beroep benoemd. Voorstel voor openbaarheid van congressen aangenomen.
Ruim 300
Buitengewoon congres
Januari 2011
 
Verkiezingscongres PS 2011
Ruim 300
13e Partijcongres
28 november 2010
Benoeming Luuk Folkerts als partijvoorzitter
Onbekend 
12e Partijcongres
25 april 2010
Ede
Verkiezingscongres TK 2011 Leden plaatsten (tegen het advies in) Ouwehand op plaats twee van de kandidatenlijst
Onbekend
11e Partijcongres
6 december 2009
Driebergen
 
 
10e Partijcongres
22 maart 2009
 
 
9e Partijcongres
14 december 2008
Ede
 
 
8e Partijcongres
1 juni 2008
Ede
 
 
7e Partijcongres
1 april 2007
 
 
6e Partijcongres
1 oktober 2006
Driebergen
 
 
5e Partijcongres
13 mei 2006
Driebergen
 
 
4e Partijcongres
9 oktober 2005
Driebergen
 
 
3e Partijcongres
25 juni 2005
Driebergen
 
 
2e Partijcongres
6 maart 2004
Utrecht
 
 
1e Partijcongres
29 november 2003
Amsterdam

 

 

* Volgens jaarverslagen Partij voor de Dieren

Collecties

Het DNPP verzamelt alle publicaties van de Nederlandse politieke partijen, zoals brochures, periodieken (ledenorganen, wetenschappelijke tijdschriften en dergelijke), beginsel- en verkiezingsprogramma’s, statuten en huishoudelijke reglementen, congresstukken, verkiezingspamfletten, verkiezingsaffiches enzovoort.

Het DNPP beschikt over een collectie materiaal van de Partij voor de Dieren. Dit materiaal kan worden ingezien op het DNPP, en is gedeeltelijk ook digitaal beschikbaar in onze repository en in onze beeldbank.

PvdD Beginselverklaring 2005
PvdD Beginselverklaring 2005


Beginselprogramma's i

De Partij voor de Dieren hanteert nog altijd haar eerste beginselverklaring uit 2005. Deze beginselverklaring is, vergeleken met beginselprogramma’s van andere partijen, relatief kort van stof. Bij wijze van bredere inbedding wordt in de tekst echter expliciet verwezen naar andere verklaringen die de partij als richtinggevend beschouwt, zoals De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, de Verklaring van de Rechten van het Dier en het Handvest van de Aarde. Het beginselprogramma van de PvdD kunt u terugvinden in onze repository 



Bibliografie

Het DNPP beschikt over een uitgebreide bibliotheek over politieke partijen, waaronder de Partij voor de Dieren. Deze boeken hebben de signatuur DNPPBa II ove PvdD. Deze signaturen kunnen worden gebruikt om te zoeken in Smartcat. Voor een compleet overzicht zie de catalogus, of kom langs op de leeszaal van het DNPP. 

Zie hieronder een selectie van literatuur over de PvdD.

  • Jeroen Siebelink en Marianne Thieme, Vasthouden aan jouw idealen: de opkomst van de Partij voor de Dieren (Amsterdam, 2022). 

  • Marianne Thieme, Groeiend verzet (Amsterdam, 2019).

  • Simon Otjes, ‘The Hobbyhorse of the Party for the Animals’, in: Society & Animals 24 (2016), nr. 4, p. 383–402. 

  • Simon Otjes, ‘Animal Party Politics in Parliament’, in: Marcel Wissenburg & David Schlosberg (red.), Political Animals and Animal Politics (Londen, 2014), P. 107–122. 

Begin 2027, in het jaar dat de partij 20 jaar bestaat, verschijnt vanuit het DNPP het boek Een kwarteeuw in de Haagse vissenkom over de Partij van de Dieren. Hierin onderzoeken verschillende auteurs vanuit verschillende achtergronden de opkomst en de impact van de partij.



Jaar- en financiële verslagen i

De (historische) jaarverslagen en financiële verslagen van de Partij voor de Dieren zijn beschikbaar via onze repository.



Partijarchief i

Het archief van de Partij voor de Dieren berust nog onder de partij.

De archieven van Nederlandse politieke partijen zijn vanwege de verzuilingsgeschiedenis verspreid over verschillende instellingen, die van oorsprong aansluiten bij de levensbeschouwelijke grondslag van de betreffende partij. Ook het DNPP beheert een aantal partij- en persoonsarchieven

decoratieve afbeelding
Omslag Groeiend verzet


Partijpublicaties i

In de catalogus vindt u een compleet overzicht van de publicaties van de Partij voor de Dieren. Dat betreft onder meer (historische) tijdschriften van de PvdD en jongerenorganisatie PINK!.

Ledenblad
Groeiend verzet is het ledenblad van de PvdD. Het blad bestaat sinds 2015 en is een voortzetting van Koerant. Het tijdschrift moet niet worden verward met het boek dat Marianne Thieme in 2019 schreef met dezelfde titel. Het tijdschrift is van een zeer bescheiden omvang.



Statuten en reglementen i

De Partij van de Dieren heeft haar statuten en reglementen veelvuldig gewijzigd. Noemenswaardig is de statutenwijziging uit 2012, die een belangrijke stap betekende in de democratisering van de partij. Opvallend in de meest recente reglementen zijn onder meer de statutaire mogelijkheid tot ‘lidmaatschap voor het leven’ tegen een eenmalige donatie en de richtlijnen voor ‘uitingen of gedragingen in overeenstemming met de partijbeginselen’, zoals de verwachting geen vlees of vis te eten in partijkleding. De (historische) statuten en reglementen van de PvdD kunt u terugvinden in onze repository.



Verkiezingsprogramma's i

De verkiezingsprogramma’s van de Partij voor de Dieren kunt u terugvinden in onze repository. Hieronder vindt u een overzicht per type verkiezing.

Naast verkiezingsprogramma’s kent de PvdD ook zogenaamde beginselprogramma’s, waarin de partij haar grondbeginselen uiteenzet.



Verkiezingsaffiches

Het DNPP kent een uitgebreide collectie politieke affiches, die momenteel uit ruim 4.000 unieke exemplaren bestaat. Voor het grootste deel zijn dit affiches die gebruikt zijn in verkiezingscampagnes, maar de collectie bevat ook affiches met oproepen voor bijeenkomsten of buitenparlementaire acties. Alle affiches zijn afkomstig van politieke partijen (of hun nevenorganisaties), of ze betreffen gebeurtenissen waarbij partijen betrokken waren. Daarnaast zijn ook affiches met stemoproepen van de overheid of van belangenorganisaties in de collectie opgenomen.

Hieronder vindt u een overzicht van de affiches van de Partij voor de Dieren.

decoratieve afbeelding
PvdD-tas, 2002


Voorwerpen

Het DNPP beheert een uitgebreide collectie voorwerpen van politieke partijen. Dit betreft voornamelijk promotiemateriaal dat gebruikt is voor verkiezingscampagnes en ledenwerving (zoals speldjes, stickers, petjes en dergelijke), maar ook partijparafernalia, zoals een uithangbord van een voormalig partijkantoor. Dit materiaal is gefotografeerd en gedigitaliseerd in een vrij toegankelijke database. In deze database zijn ook meer dan vijftig van de Partij voor de Dieren opgenomen.

Algemene begrippenlijst

Beginselprogramma's
In een beginselprogramma zet een partij haar politiek-ideologische beginselen uiteen. Anders dan een verkiezingsprogramma beschrijft een beginselprogramma geen concrete beleidsvoorstellen voor een specifieke bestuursperiode, maar een brede maatschappijvisie die de partij in haar algemeenheid nastreeft. Beginselprogramma’s kunnen worden gelezen als een aanvulling op verkiezingsprogramma’s, zeker in het verleden toen deze aanzienlijk beknopter waren. tonen bovendien de ideologische ontwikkeling van een partij; actualisering van het beginselprogramma reflecteert het interne debat over de uitgangspunten en koers van de partij op de langere termijn.

Congressen
Bijna alle Nederlandse politieke partijen organiseren congressen (of algemene ledenvergaderingen). Reguliere congressen vinden doorgaans één of twee keer per jaar plaats In aanloop naar verkiezingen wordt vaak een bijzonder verkiezingscongres gehouden om het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst vast te stellen. In de twintigste eeuw werden deze congressen bevolkt door afgevaardigden van de lokale afdelingen of kieskringen. Vanaf het einde van de jaren zestig is het algemene ledencongres met gelijk stemrecht in toenemende mate de standaard geworden voor Nederlandse politieke partijen. Hoewel de vorm van het congres per partij verschilt zijn er een aantal elementen die vrijwel altijd terugkomen: politieke leiders spreken over hun visie voor de partij en het land, leden en/of afdelingen kunnen inspreken en voorstellen doen en officiële besluiten worden per stemming bekrachtigt.

Jaar- en financiële verslagen
De meeste politieke partijen publiceren ieder jaar een jaarverslag en/of een financieel verslag. Hierin worden de (financiële) ontwikkelingen van de partij besproken.

Ledentallen
Vrijwel alle politieke partijen hebben leden. Via hun leden staan partijen in contact met de samenleving, wat helpt bij de opstelling van verkiezingsprogramma’s. In hun ledenbestand kunnen partijen kandidaten vinden voor de volksvertegenwoordigende organen. Bovendien dragen leden met hun contributie bij aan de inkomsten van de partij. Sinds 2005 wordt de hoogte van de subsidie die politieke partijen ontvangen ook ten dele bepaald op grond van het aantal leden (die dan aan bepaalde voorwaarden moeten voldoen).

Nevenorganisaties
Politieke partijen hebben vaak nevenorganisaties. Dit zijn organisaties met een afgebakende taakstelling of doelgroep, die gelieerd zijn aan de ‘moederpartij’. De meest voorkomende instellingen zijn wetenschappelijke bureaus, die onderzoek doen vanuit de politiek-ideologische grondslag van de partij, en politieke jongerenorganisaties, waar mensen tot een zekere leeftijd lid van kunnen worden en veelal dienen als manier om jongeren bij de politiek te betrekken en mogelijk voor te bereiden op een carrière in de politiek. Hiernaast zijn ook meer specifieke nevenorganisaties mogelijk, zoals organisaties voor vrouwen of mensen met een bepaalde religieuze inslag. Naast inhoudelijke motieven hebben politieke partijen ook financiële redenen om nevenorganisaties op te richten, aangezien deze recht geven op (aanvullende) subsidie. 

Partijarchief
Een partijarchief is een georganiseerd bestand van documenten van een politieke partij, die door deze partij zijn verzameld ten behoeve van historische documentatie. Zo’n archief kan verschillende typen documenten bevatten zoals agenda's, notulen, dossiers, brieven, akten, kaarten en/of foto’s. De archieven van Nederlandse politieke partijen zijn vanwege de verzuilingsgeschiedenis verspreid over verschillende instellingen, die van oorsprong aansluiten bij de levensbeschouwelijke grondslag van de betreffende partij. Ook het DNPP beheert een aantal partij- en persoonsarchieven.

Partijbestuur
Het partijbestuur bestaat over het algemeen tenminste uit een voorzitter, een penningmeester en een secretaris. Zij worden over het algemeen benoemd op het partijcongres. Het bestuur is verantwoordelijk voor de dagelijkse gang van zaken van de partijorganisatie: de boekhouding, de ledenadministratie, het organiseren van congressen, etc. Hoewel het partijbestuur in Nederland traditioneel niet de politieke leiding heeft, is dit orgaan wel van grote invloed op de politieke koers. Zo is het verantwoordelijk voor het opstellen van verkiezingsprogramma’s en kieslijsten. Dit gebeurt in de regel via uitbesteding aan daartoe gevormde commissies.

Partijleider
De politiek leider van een partij, in de volksmond ook wel de partijleider genoemd, is geen formele functie. Desalniettemin heeft de politiek leider over het algemeen de meeste macht binnen de partij. Deze treedt naar buiten als boegbeeld en is verantwoordelijk voor de interne eensgezindheid en de politieke koers. In Nederland wordt deze rol veelal door iemand anders bekleed dan die van partijvoorzitter, die de leiding heeft over de organisatie. De definitie van de politiek is niet altijd eenduidig aangezien partijen zelf kunnen bepalen wie deze rol vertolkt. Tenzij expliciet anders aangegeven is de politiek leider in principe de lijsttrekker bij de Tweede Kamerverkiezingen. In het geval van oppositiepartijen is de partijleider vervolgens de fractievoorzitter in de Tweede Kamer. In het geval van coalitiepartijen kan dit de (vice-)premier zijn of de fractieleider.

Partijorganisatie
Politieke partijen zijn verenigingen. De meeste partijen hebben een organisatiestructuur met leden, een congres en een bestuur waarin (democratische) besluitvorming plaatsvindt. Aan het hoofd van deze partijorganisatie staat het partijbestuur, meestal door leden gekozen. De partijorganisatie zetelt over het algemeen in het partijbureau, het hoofdkantoor van de partij. De organisatie vormt van oudsher de brug tussen de leden van de partij en haar politieke vertegenwoordigers: in werkgroepen, commissies en/of nevenorganisaties kunnen leden elkaar ontmoeten, van gedachten wisselen en de koers van de partij mede bepalen. Bovendien kan een partijorganisatie bestaan uit regionale en lokale afdelingen met hun eigen besturen en taken. 

Partijpublicaties
Politieke partijen publiceren een veelvoud aan materiaal. Naast (verkiezings)programma’s zijn dit onder meer ledenbladen, wetenschappelijke tijdschriften, brochures, rapporten en nieuwsbrieven. Met deze publicaties houden politieke partijen hun leden en andere geïnteresseerden op de hoogte van de organisatorische en politiek-ideologische ontwikkelingen binnen de partij. De meeste partijen hebben bovendien nevenorganisaties die zelf publicaties verzorgen.

Statuten en reglementen
In de statuten en reglementen staan de belangrijkste afspraken waarop de partij gestoeld is. De statuten vormen de basis van de organisatie; reglementen zijn vaak een uitwerking hiervan. Het verschil is bovendien juridisch van aard: statuten moeten worden vastgesteld door een notaris, voor reglementen kan de partij dit zelf. Er zijn verschillende typen reglementen te onderscheiden die vaak terugkomen bij politieke partijen, zoals een huishoudelijk reglement, een reglement voor kandidaatstelling en een verkiezingsreglement. Daarnaast kan er door partijen gewerkt worden met modelreglementen, waarop afdelingen hun reglementen kunnen baseren. Statuten en reglementen kunnen doorheen de tijd worden aangepast.

Verkiezingsprogramma's
Het DNPP verzamelt alle (historische) (concept)-verkiezingsprogramma’s van politieke partijen. In de verkiezingsprogramma’s vertellen de partijen aan de kiezers welke politieke agenda zij willen uitvoeren, wanneer zij verkozen zouden worden. De lengte en het detailniveau van de verkiezingsprogramma’s verschillen doorheen de tijd heen en per partij.

Laatst gewijzigd:18 november 2026 15:07