De zoektocht naar buitenaards leven – en kunnen we die ook wat oprekken?

Op zoek naar buitenaards leven kijken we meestal naar planeten die min of meer lijken op de aarde. Deze week, 19-23 januari 2026, komen sterrenkundigen van over de hele wereld naar Groningen om over dit soort rotsachtige planeten te praten bij de conferentie Rocky Worlds 4. ‘Maar misschien zijn sommige van die rotsachtige planeten en hun atmosferen wel heel anders dan de aarde,’ vertellen RUG astrofysici Inga Kamp en Floris van der Tak. Zo ontdekte Kamp dat de gas- en stofschijven waarin planeten zich vormen bij kleine sterren – waarvan er verreweg het meest zijn in de Melkweg – uit heel andere moleculen bestaan.

FSE Science Newsroom | Tekst Charlotte Vlek | Beeldredactie Leoni von Ristok

Mars heeft lege rivierbeddingen, Enceladus (een maan van Saturnus) heeft vloeibaar water onder een ijslaag en Titan (nog een maan van Saturnus) heeft een atmosfeer en vloeibare koolwaterstoffen. Het zijn omstandigheden die misschien leven mogelijk maken of hebben gemaakt. Maar pas als je iets ongebruikelijks in de atmosfeer ziet gebeuren, dan heb je écht een aanwijzing dat er mogelijk leven is, vertelt Van der Tak: ‘Kijk, op aarde hebben we zowel zuurstof als methaan in de atmosfeer. Dat kan eigenlijk niet naast elkaar bestaan, omdat het meteen met elkaar zou reageren. Toch is het er wel, omdat het methaangas steeds wordt aangevuld door de kringloop van het leven.’

Zoiets hoopt Van der Tak te zien met de toekomstige internationale LIFE-missie waar hij nu aan werkt vanuit SRON, het Nederlandse instituut voor ruimteonderzoek. Een nieuwe ruimtetelescoop moet een paar honderd planeten buiten ons zonnestelsel direct gaan observeren. Dergelijke exoplaneten worden nu voornamelijk indirect waargenomen, als schaduw in het licht van een achterliggende ster. Door dat licht weg te nemen met slimme technieken zal de LIFE-missie het mogelijk maken om directe metingen te doen, zoals bijvoorbeeld de temperatuur van de exoplaneet.

Overigens is deze missie niet bedoeld om buitenaardse wezens direct op de gevoelige plaat vast te leggen. ‘Ik zoek naar zoiets als bacterieel leven,’ vertelt Van der Tak. Of eigenlijk alleen naar iets ongebruikelijks in de atmosfeer dat een aanwijzing van leven kan zijn. ‘Wat dat ongebruikelijke dan zou moeten zijn, dat weet je eigenlijk niet vooraf.’

Kunnen we de leefbare zone oprekken?

‘We maken nu lijstjes van kansrijke planeten waar mogelijk leven zou kunnen zijn,’ vertelt Van der Tak. ‘Planeten waar leven kan zijn moeten in elk geval aan drie voorwaarden voldoen: er moet vloeibaar water zijn, er moet een atmosfeer zijn, en er moet een of ander vast oppervlak zijn.’ Goed, dat water mag eventueel ook een andere vloeistof zijn, zoals de vloeibare koolwaterstoffen van Titan bijvoorbeeld.  

Maar laten we even uitgaan van water: dan moet een planeet op een bepaalde afstand van zijn ster staan, wil het water vloeibaar zijn. Dat heet de zogenaamde leefbare zone, waarbinnen de temperatuur precies goed is. ‘Maar daar zitten allemaal aannames in,’ legt Kamp uit. ‘De temperatuur van een planeet wordt ook bepaald door de gassen in de atmosfeer, kijk maar naar het broeikaseffect dat we hier op aarde kennen. Dus misschien is er dan best vloeibaar water mogelijk buiten die bewoonbare zone, afhankelijk van de samenstelling van de planeet.’   

Wat wordt ingebakken in een planeet

Om te onderzoeken waar planeten en hun atmosfeer allemaal uit zouden kunnen bestaan kijkt Kamp naar de fase waarin planeten voor het eerst gevormd worden, in de zogenaamde proto-planetaire schijven – een dunne schijf van gas en stofdeeltjes rond een jonge ster. ‘Kijk, je kunt wel bestaande planeten bekijken, maar vaak weet je dan niet veel meer dan de massa en de grootte van die planeten. Wij kijken naar de vroege planeetvorming, en gaan er dan vanuit dat het materiaal dat in vroege fase rond zo’n ster draaide vervolgens in zo’n planeet wordt ingebakken.’

‘We zien veel verschillen in samenstelling,’ rapporteert Kamp, die vaak honderden proto-planetaire schijven met elkaar vergelijkt. ‘We zien bijvoorbeeld sterren die veel meer zwavel bevatten dan de zon, wat dan mogelijk ook in hun proto-planetaire schijven zal zitten.’ Collega’s in het lab lieten zien dat dat gevolgen heeft voor de kern en de mantel van een planeet – waar wij op aarde een ijzerkern hebben, zou je bij zo’n zwavelrijke planeet verwachten dat ijzer en zwavel met elkaar reageren. ‘En dat heeft weer gevolgen voor bijvoorbeeld het magneetveld, de CO₂-cyclus en de plaattektoniek, dat kan allemaal anders zijn op zo’n planeet.’

Kamp en collega’s ontdekten verder dat de samenstelling van een planeet mogelijk anders is bij kleinere sterren dan bij sterren van zon-achtig formaat. En juist die kleinere sterren zijn wijdverbreid in de Melkweg, en staan vaak op het lijstje kanshebbers voor leven. Ze hebben een massa van ongeveer een tiende van onze zon, en de planeten bij dergelijke sterren kunnen mogelijk veel meer koolwaterstoffen te bevatten dan planeten bij zon-achtige sterren. Of dit inderdaad zo is, wil Kamp nu verder gaan uitzoeken in een nieuw project waarvoor ze onlangs subsidie ontving. ‘We willen graag de ideeën oprekken over waar een rotsachtige planeet eigenlijk uit zou kunnen bestaan. Dan weten we ook beter waar we naar leven moeten zoeken.’

Lees meer: