Datacenters in de ruimte bedreigen sterrenkunde en ozonlaag

Ondernemer Elon Musk heeft al zo’n tienduizend Starlink satellieten in de ruimte gebracht waarmee hij klanten voorziet van snel internet. Nu wil Musk nog eens een miljoen satellieten lanceren die samen een gigantisch datacenter in de ruimte gaan vormen, om te kunnen voorzien in de enorme hoeveelheid rekenkracht die nodig is voor AI. Sterrenkundigen maken zich zorgen over het effect van die miljoen satellieten: ze zullen sterrenkundige waarnemingen verstoren, maar ook de ozonlaag aantasten, vertelt RUG-sterrenkundige Reynier Peletier. ‘Zonder ozonlaag is de straling die ons bereikt vergelijkbaar met de straling van een atoombom.’

FSE Science Newsroom | Tekst René Fransen

‘De Starlink satellieten zitten soms in een baan om de aarde die hoger is dan bijvoorbeeld de Hubble ruimtetelescoop,’ vertelt Peletier. ‘Die vliegen dus door het beeld. De meeste waarnemingen vanaf de grond worden al doorkruist door satellietsporen.’ Nu er ‘slechts’ tienduizend Starlink satellieten door de waarnemingen van astronomen heen vliegen, is de schade nog wel te overzien: die zijn nog wel uit de metingen te filteren. In de toekomst zal dit alleen maar erger worden, en dan wordt het heel lastig om die sporen weg te kunnen halen. ‘Een recente publicatie laat zien dat dit niet goed meer gaat als het er echt veel zijn, honderdduizenden of meer.’

Storende satellieten

Voor telescopen die radiostraling uit de ruimte opvangen, zoals die in Westerbork of Lofar, de radiotelescoop die vanuit het Drentse Borger uitwaaiert over Europa, zijn de satellieten veel storender. Starlink stuurt voortdurend radiostraling naar de klanten op aarde die veel sterker zijn dan de signalen uit de ruimte. ‘Dat maakt nauwkeurige astronomische waarnemingen heel lastig.’

En ook voor het blote oog zullen deze satellieten een aardig effect hebben op de waarneming. Peletier is onder meer betrokken bij het programma ‘Donkerte van de Wadden’, dat de donkerte van de nacht beschermt. ‘Je ziet nu al wel satellieten rond zonsondergang en zonsopkomst, maar als er echt een miljoen satellieten bijkomt, wordt het erg lelijk’, aldus Peletier. ‘We weten bovendien niet wat het effect op dieren is, bijvoorbeeld als ze op de sterren navigeren. En het is niet aan de mensheid om de duisternis, die voor veel dieren de natuurlijke leefomgeving is, kapot te maken.’

Mutaties in huidcellen

Maar de verstoring van de nacht en de sterrenkunde vindt Peletier niet het grootste probleem. Een gemiddelde kunstmaan van zo’n 250 kilo bevat zo’n dertig kilo aluminium. Wanneer satellieten aan het eind van hun levensduur zijn, worden ze de dampkring in gestuurd zodat ze verbranden. De kleine aluminiumdeeltjes die daarbij ontstaan veroorzaken chemische reacties die de ozonlaag aantasten. ‘De ozonlaag beschermt ons tegen schadelijke UV-straling. Als die er niet zou zijn was er geen leven op aarde mogelijk.’

Peletier verwijst naar een recente publicatie waarin wordt beschreven dat de aluminiumdeeltjes tientallen jaren hoog in de atmosfeer blijven ronddraaien, en daar zorgen voor de afbraak van ozon. ‘Een dunnere ozonlaag betekent dat schadelijke UV-straling veel gemakkelijker de aarde kan bereiken. Als die op onze huid valt veroorzaakt het mutaties in cellen, wat huidkanker kan veroorzaken. Het effect van een dunnere ozonlaag is vergelijkbaar met de gevolgen van straling door een atoombom. Dat is echt heel erg.’

De Internationale Astronomische Unie (IAU) overlegt onder meer met het Amerikaanse congres over deze problematiek. Volgens het Internationale Ruimteverdrag zijn landen namelijk verantwoordelijk voor de lanceringen van hun grondgebied. ‘Maar de senatoren in de VS lijken het niet zo belangrijk te vinden, er is weinig geld mee gemoeid.’