We hebben op 18 maart onze stem kunnen uitbrengen voor de gemeenteraadsverkiezingen. De gemeente is als eerste overheid een belangrijk onderdeel van de democratische rechtsstaat. Gemeenten krijgen steeds meer taken en zijn van steeds groter belang voor hun inwoners. Veel werk op het sociaal domein, zoals de ondersteuning van jongeren, buurtwerk, gezinsondersteuning, maar ook taken op het vlak van de energietransitie en verduurzaming zijn de afgelopen jaren op het bordje van gemeenten terecht gekomen. Gemeenten krijgen van hun inwoners vaak hoge waarderingscijfers voor de uitvoering van al die taken. Maar zijn ze ook voldoende in staat daaraan op democratische wijze invulling te geven?

De democratische rechtsstaat krijgt in het regeerakkoord van het pas aangetreden kabinet-Jetten veel aandacht. Zo spreekt het kabinet over het tegengaan van de dreiging die uitgaat van ondermijnende criminaliteit en de wijze waarop vreemde mogendheden onze democratische rechtsstaat beïnvloeden. Opvallend is dat de rol van de lokale overheid bij het vormgeven van de democratische rechtsstaat onderbelicht blijft. Over de belangrijke rol van gemeenten als hoeder van de democratische rechtsstaat wordt in het regeerakkoord niet gesproken. En dat terwijl de gemeenten voor grote opgaven staan die van invloed zijn op de democratie.

Wij voerden recent onderzoek uit onder raadsgriffiers van gemeenten. Daaruit bleek dat veel gemeenteraadsleden regelmatig bedreigd worden. In 2024 kreeg 40% van de raadleden te maken met agressie. Dat is veel, maar valt nog mee in vergelijking met wethouders en burgemeesters die nog veel vaker mikpunt zijn van bedreigingen en intimidatie. Het komt ook steeds vaker voor dat vergaderingen van gemeenteraden worden verstoord. De griffiers die de gemeenteraden in hun werk ondersteunen, gaven aan dat 40% van de gemeenten de afgelopen jaren te maken heeft gehad met verstoringen van vergaderingen of bijeenkomsten van de gemeenteraad. En ze verwachten dat dit de komende jaren nog vaker zal gebeuren. Een belangrijke bron van die bedreigingen van politici en verstoringen van vergaderingen is direct terug te voeren op de politiek in Den Haag. Niet alleen door het taalgebruik in onze nationale vergaderzaal, maar ook door directe inmenging in lokale aangelegenheden en zelfs onverholen oproepen tot verzet tegen lokale ambtsdragers.

Bedreigingen vormen niet het enige gevaar voor de democratische rechtsstaat op lokaal niveau. Ook het gebrek aan slagkracht draagt daaraan bij. Gemeenten kunnen alleen goed functioneren als de randvoorwaarden daarvoor op orde zijn. Die randvoorwaarden zijn helder en stabiel rijksbeleid voorzien van voldoende financiële middelen. Aan dat laatste ontbreekt het. Er is een ‘ravijnjaar’ op komst in 2028 waarin de geraamde tekorten van gemeentebegrotingen op enkele miljarden worden geraamd. Maar de lokale democratische rechtsstaat loopt ook gevaar omdat de middelen voor een goed functionerende lokale democratie ontbreken. De vergoedingen die raadsleden voor hun werk ontvangen, tien jaar geleden kostte hen dat gemiddeld 15,9 uur per week, zijn abominabel. Als we de lokale democratische rechtsstaat waardevol vinden moeten die vergoedingen omhoog. Gemeenteraden moeten ook zelf minder bescheiden zijn in het toekennen van middelen aan hun eigen ondersteuning. Een professionele griffie met deskundige medewerkers, goed functionerende randvoorwaarden en ook een budget om externe expertise in te huren zijn van groot belang voor het stutten van de lokale democratie.

Wanneer we de democratische rechtsstaat serieus nemen, moeten we ook investeren in de lokale democratische rechtsstaat. Dat kunnen raadsleden zelf doen, maar dat moet ook door ‘Den Haag’ gebeuren. Het helpt onze rechtsstaat als Den Haag de lokale democratie niet voor de voeten loopt, maar actief stut.

Heinrich Winter & Ina Middelkamp

Het onderzoek dat we in 2025 onder griffiers uitvoerden verschijnt dit voorjaar als boekje en komt ook op de site www.griffiers.nl