Hoe voorkomen we dat medicijnen in het milieu terechtkomen?

Pijnstillers, anticonceptiva, antibiotica of antidepressiva – we slikken er behoorlijk wat van. Maar zodra deze geneesmiddelen zijn ingenomen, verlaten de werkzame stoffen of hun afbraakproducten ons lichaam via het toilet en komen ze in het riool terecht. Deze farmaceutische residuen komen uiteindelijk in onze rivieren en ander oppervlaktewater terecht, soms in concentraties die een risico vormen voor organismen in het milieu. 'Omdat we in Noordwest-Europa dezelfde waterwegen delen, komen dergelijke residuen uit stroomopwaarts gelegen landen uiteindelijk hier terecht', zegt Eelko Hak, hoogleraar farmaco-epidemiologie. ‘Daarom hebben we een Europese aanpak nodig waarin experts op het gebied van watertechnologie en farmacie de handen ineen slaan.’

FSE Science Newsroom | René Fransen

Geneesmiddelen die in het oppervlaktewater terechtkomen, kunnen gevolgen hebben voor waterdieren en -planten. Zo beïnvloeden hormonen uit anticonceptiemiddelen de voortplanting van vissen, terwijl antidepressiva hun gedrag kunnen veranderen en de productie van eitjes en sperma kunnen beïnvloeden. Bovendien moeten farmaceutische residuen worden verwijderd voordat oppervlaktewater of grondwater als drinkwater kan worden gebruikt, wat een kostbaar proces is. Daarom is het belangrijkste doel van het Interreg-NWE-project Prevention of pollution of Water by Pharmaceuticals (PREWAPHARM) het verminderen van de hoeveelheid afbraakproducten van medicijnen in ons rioolstelsel.

Hak en zijn Europese collega’s tasten echter nog steeds in het duister over de werkelijke omvang van het probleem. ‘Officiële metingen van de waterkwaliteit, bijvoorbeeld door de Waterschappen en Rijkswaterstaat, registreren waar en wanneer farmaceutische residuen aanwezig zijn. Maar de risico’s daarvan zijn nog grotendeels onbekend; er zijn geen drempels voor deze stoffen in het milieu vastgesteld, legt Hak uit.

De meest voorkomende boosdoeners

Hak en zijn team willen allereerst erachter komen welke geneesmiddelen het meest worden gebruikt in Noordwest-Europa. Er zijn meer dan 2.000 verschillende geneesmiddelen verkrijgbaar bij apotheken, maar slechts zo’n 150 daarvan zijn gemeten in oppervlaktewater. Samen met collega’s van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en uit Duitsland, België en Ierland, werkt Hak aan een top-25 lijst van geneesmiddelen die zowel vaak worden voorgeschreven als mogelijk gevolgen hebben voor het waterleven. Op deze manier kunnen ze hun inspanningen op het gebied van waterzuivering en preventie richten op de meest voorkomende boosdoeners. Wanneer de lijst af is, ergens dit najaar, wordt de volgende stap het zoeken naar de beste manieren om de risico’s ervan te beperken. Watertechnologen kunnen onderzoeken hoe goed verschillende filtratietechnieken werken.

Voorkomen, verminderen, verwijderen

De onderzoekers overwegen verschillende opties om de risico’s te beperken, waarbij ze de hele keten volgen tot aan de bron: van het riool naar de patiënt, de apotheek, de arts en naar de farmaceutische bedrijven. Hak: ‘Je kunt overwegen om geneesmiddelen uit het riool te filteren op plaatsen waar deze het meest voorkomen, zoals in een ziekenhuis of een verpleeghuis. We willen nagaan of dit kosteneffectief en noodzakelijk is.’ Momenteel gebeurt de verwijdering van geneesmiddelen voornamelijk in waterzuiveringsinstallaties. Maar tegen de tijd dat medicijnen daar aankomen, zijn ze sterk verdund, wat het verwijderingsproces bemoeilijkt. De huidige systemen zijn niet altijd ontworpen om dit soort microverontreinigingen te verwijderen. De wetenschappers willen daarom nagaan of het kosteneffectief en duurzaam is om een filter onder de gootsteen van een apotheek te plaatsen, of aan het einde van de rioolleiding van een ziekenhuis.

Een andere aanpak om farmaceutische verbindingen in ons water te verminderen, is door patiënten meer bewust te maken van dit probleem. ‘Overtollige medicijnen kunnen bij de meeste lokale apotheken worden ingeleverd, maar mensen gooien ze vaak in de vuilnisbak of spoelen ze door het toilet’, zegt Hak. Een campagne om mensen te wijzen op de gevaren van het weggooien van overtollige medicijnen via het toilet zou helpen. ‘Dit is jaren geleden al eens gedaan, maar het vereist een voortdurende inspanning in nauwe samenwerking met de apothekers.’

Antidepressiva met PFAS

Preventie kan ook al in de apotheek of de huisartsenpraktijk beginnen. Hak: ‘Soms zijn er voor een behandeling verschillende geneesmiddelen beschikbaar, met een verschillende impact op het milieu.’ Het RIVM ontwikkelt een kader om de duurzaamheidsaspecten van verschillende geneesmiddelen te vergelijken. Beroepsorganisaties zoals de Koninklijke Nederlandse Apothekersvereniging (KNMP) en de Nederlandse Huisartsenorganisatie (NHG) maken deel uit van een gebruikersgroep om dit beoordelingssysteem in hun richtlijnen te verwerken. Dit vereist voorlichting over duurzaam medicijngebruik, van studenten tot professionals, die ook door Hak en zijn collega’s verzorgd wordt.

Een oplossing op lange termijn zou het ontwerpen van milieuvriendelijke geneesmiddelen kunnen zijn. ‘Het antidepressivum fluoxetine bevat bijvoorbeeld een PFAS-groep, een zogenaamde ‘forever-chemical’. Dit wordt gedaan om het geneesmiddel te stabiliseren en ervoor te zorgen dat het intact zijn doel bereikt.’ Het ontwerpen van duurzame geneesmiddelen zou kunnen helpen om de milieudruk van geneesmiddelen te verminderen.

Hak: ‘Er zijn veel verschillende partijen betrokken bij de keten, van farmaceutische bedrijven, apothekers en artsen tot experts van waterzuiveringsinstallaties. In de regio Noordwest-Europa werken we aan de hele keten. We moeten begrijpen waar problemen ontstaan, en die vervolgens samen efficiënt aanpakken.’