Minuscuul reukspoortje ontrafeld

De Trichogramma turkestanica is een van de kleinste insecten die we kennen, en het produceert dan ook maar een minuscuul reukspoortje. Vanwege de minieme hoeveelheden leek het lang onmogelijk om de moleculen in dat reukspoor te identificeren. Maar onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen, Wageningen Universiteit en de Universiteit van Regensburg zijn daar toch in geslaagd en laten daarmee zien dat het mogelijk is om moleculen te herkennen op basis van slechts nanogrammen. De resultaten zijn op 22 mei gepubliceerd in Scientific Reports.

FSE Science Newsroom | Charlotte Vlek

De Trichogramma turkestanica is een parasitaire wesp van slechts zo’n 0,4 mm lang, die zijn eitjes legt in de eitjes van motten. Zoals de meeste insecten produceert Trichogramma turkestanica feromonen als manier om met soortgenoten te communiceren – bijvoorbeeld om elkaar te kunnen vinden en te paren. Maar vanwege het kleine formaat van het beestje, produceert het ook maar heel kleine hoeveelheden van deze feromonen.

Om te bepalen uit welke moleculen zo’n feromoon is samengesteld, heeft het team eerst vele wespjes grootgebracht in het lab, om zoveel mogelijk van het feromoon te kunnen verzamelen. De verzamelde vluchtige stoffen werden vervolgens zorgvuldig gescheiden en geanalyseerd. Op deze manier wisten ze de molecuulstructuur gedeeltelijk te ontcijferen.

Door vervolgens zelf het vermoedelijke stofje te synthetiseren, bleek het mogelijk de moleculen volledig te identificeren. ‘De synthese was complex,’ vertelt Minnaard, ‘en er zijn aardig wat mislukte pogingen aan vooraf gegaan. Dit is het werk van verschillende masterstudenten en stagiairs, en een gigantische inspanning van mijn collega Dr. Teris van Beek. Het hele project heeft vele jaren geduurd, en er waren veel onderzoekers bij betrokken, zoals ook te zien is aan de lange lijst van co-auteurs.’

Overigens zijn deze superkleine wespen zelf dus prima in staat om een feromoon te herkennen in minieme hoeveelheden, merkt Minnaard op. Het gaat dan om attogrammen: een getal van vijftien nullen achter de komma. ‘Dat is echt ongekend, en het is niet bekend hoe ze dat doen.’ De volgende uitdaging voor de onderzoekers ligt trouwens al klaar: ‘Wat we nu hebben geïdentificeerd is het feromoon dat de wespen gebruiken om elkaar te vinden, maar er moet nog een ander feromoon aan te pas komen om over te gaan tot paring. Dus de zoektocht is nog niet voorbij.’  

Referentie:

Absolute configuration, improved synthesis and femtogram-level behavioral activity of the sex pheromone of the minute parasitoid wasp Trichogramma turkestanica. Scientific Reports, 22 mei 2026. doi: 10.1038/s41598-026-46414-z