Voor veel christenen is Genesis 22 direct verbonden met het offer van Christus. Isaak draagt het hout de berg op, net zoals Jezus later zijn kruis draagt. Ook zijn vraag ’waar is het lam?’ doet denken aan Jezus als het Lam van God. In het Nieuwe Testament wordt Jezus namelijk aangeduid als het Lam van God, waardoor christenen het lam uit Genesis 22 vaak in verband brengen met Christus. Al vroeg lazen kerkvaders zoals Tertullianus (ca. 160–ca. 230) en Ireneüs van Lyon (ca. 122–202) dit verhaal als een voorafschaduwing van Christus’ offer aan het kruis.

Binnen de christelijke traditie is die lezing diep verankerd. Maar was deze lezing de enige manier waarop Genesis 22 in de oudheid werd begrepen?

Een bijzondere Joodse interpretatie laat zien dat Genesis 22 ook heel anders gelezen kan worden. Het gaat om een liturgisch gedicht uit de late oudheid, geschreven in het Joods-Palestijns Aramees en gebruikt tijdens synagogale vieringen en mogelijk ook in het theater. Dit soort gedichten waren een belangrijke manier waarop Joodse gemeenschappen de Thora uitlegden en actualiseerden. Opvallend is dat dit gedicht volledig vanuit Isaaks perspectief spreekt. Waar Genesis 22 zwijgt over wat Isaak denkt of voelt, geeft dit gedicht hem juist een stem. Een eerste passage luidt:

’Leven en dood alles is in Zijn hand, en ik ben Hem dankbaar omdat Hij mij gekozen heeft.’

Hier verschijnt Isaak niet als een passief slachtoffer. In de woorden ‘ik ben hem dankbaar’ klinkt vrijwillige overgave door. De nadruk ligt dus op Isaaks eigen gehoorzaamheid aan God. In de christelijke lezing ligt de nadruk daarentegen vooral op wat Isaak vertegenwoordigt, namelijk een voorafbeelding van Jezus. Dit wordt nog sterker in de volgende regel:

‘Uw mes, mijn vader, geef het aan mij zodat ik het kan voelen. Alstublieft, zorg er niet voor dat ik geen ongeschikt offer meer ben!’

Juist de woorden ‘geen ongeschikt offer’ zijn veelzeggend. Ze verwijzen naar de offerwetten uit de Hebreeuwse Bijbel, waarin een offerdier zonder gebrek moest zijn. Isaak wordt hier neergezet als iemand die bewust wil voldoen aan de eisen van een correct offer. Dat maakt deze lezing anders dan de christelijke interpretatie. In christelijke uitleg ligt de nadruk vaak op Isaak als voorafbeelding van Jezus: het verhaal wijst vooruit naar Christus. In dit Joodse gedicht staat Isaak zelf centraal. Zijn gehoorzaamheid, bereidheid en toewijding vormen de kern van de interpretatie. Toch wordt het nog ingewikkelder in deze passage:

’Blij bent u vader, want zij zullen zeggen dat ik het lamoffer ben van de levende God.’

De uitdrukking ‘lamoffer’ roept voor christelijke lezers direct associaties op met Jezus, omdat Hij zo genoemd wordt in het Nieuwe Testament. Juist daarom is deze formulering opvallend: de dichter lijkt te benadrukken dat Isaak zelf het ‘lamoffer’ is, en niet slechts een verwijzing naar een later ‘lamoffer’ zoals Jezus Christus. Daarmee biedt het gedicht een interpretatie die afwijkt van de dominante christelijke lezing.

Waarom is dit belangrijk? Omdat gedichten zoals deze de christelijke lezer eraan kunnen herinneren dat de christelijke interpretatie niet de enige mogelijke lezing is. Dezelfde Bijbeltekst kan in verschillende tradities andere accenten krijgen. Dat betekent niet dat de christelijke interpretatie minder waardevol is, maar wel dat zij niet de enige betekenis is die de tekst kan krijgen. Soms lijkt het er in de kerk op dat een bepaalde interpretatie belangrijker wordt dan de tekst zelf. Vanuit een protestants perspectief, waarin de Schrift (sola scriptura) centraal zou moeten staan, kan dat problematisch zijn. Het serieus nemen van meerdere interpretaties kan helpen om opnieuw naar de tekst zelf te kijken. In een tijd waarin interpretaties vaak tegenover elkaar komen te staan, kan het erkennen van verschillende lezingen ruimte creëren voor gesprek. Andere interpretaties kunnen onze blik verbreden en het geloof verdiepen. Zo kan Genesis 22 een uitnodiging zijn voor Joden en Christenen om samen na te denken over wat deze tekst vandaag nog te zeggen heeft.

Hidde Post studeert Theologie aan de faculteit Religie, Cultuur en Maatschappij.