Gedragsverandering maakt de cirkel rond

Wat zijn de meest effectieve maatregelen om een circulaire economie te bewerkstelligen? Promovendi milieupsychologie Isabel Pacheco en Julia Koch hebben onderzoek gedaan naar de rol van persoonlijk gedrag bij het versnellen van de transitie naar circulariteit en naar wat we kunnen doen om het meeste effect te bereiken.

^{Tekst en foto’s: Traci White, Faculteit Gedrags- en Maatschappijwetenschappen}

Het levensverhaal van de meeste producten in ons huidige systeem gaat ongeveer als volgt: het product wordt met de goedkoopste materialen gemaakt, mensen krijgen zo weinig mogelijk betaald om het product te maken, het wordt de wereld over vervoerd, wordt verkocht aan klanten en wordt vervolgens gebruikt tot het kapot gaat - of het wordt afgedankt terwijl het nog werkt wanneer de nieuwste versie in de handel wordt gebracht.

Aangezien er zo weinig aandacht wordt besteed - en wettelijk hoeft te worden besteed - aan de levensduur of duurzaamheid van het gemiddelde product, gaan veel spullen maar korte tijd mee. Als ze dan kapot gaan, kunnen de onderdelen niet eenvoudig gerecycled of vervangen worden, zodat het hele product op de vuilnisbelt belandt.

Dit lineaire systeem - nemen, maken, gebruiken, afdanken - veroorzaakt grote milieuschade, van verontreiniging tijdens het productieproces tot emissies bij het vervoer van ‘fast fashion’ over de hele wereld, waarna de kleding zich ophoopt op vuilstortplaatsen.

Circulaire economie

De circulaire economie is het tegenovergestelde daarvan. Die is gericht op goed gemaakte producten die geproduceerd worden door mensen die een leefbaar loon verdienen in omstandigheden die hun gezondheid niet in gevaar brengen; producten die gemaakt worden van op ethische wijze verkregen materialen en ontworpen zijn om lang mee te gaan, met onderdelen die eenvoudig en betaalbaar vervangen kunnen worden; producten die aan het einde van hun levenscyclus gerecycled of hergebruikt kunnen worden.

Een systeem kan ‘circulair’ worden genoemd als alle maatschappelijke actoren hun grondstoffengebruik beperken, het gebruik ervan vertragen door producten langer te blijven gebruiken en de kringloop sluiten door grondstoffen aan het eind van de levensduur van een product te recyclen.

Circulair gedrag van burgers

In ons huidige economische en politieke systeem is het vaak moeilijk om circulair te handelen. We hebben een systeemverandering nodig om een circulaire economie te bewerkstelligen. We hoeven niet op die verandering te gaan zitten wachten, maar kunnen de transitie versnellen door wat ‘circulair gedrag van burgers’ wordt genoemd aan te nemen.

Promovendus milieupsychologie Isabel Pacheco en andere onderzoekers van de Faculteit Gedrags- Maatschappijwetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen hebben deze voorheen weinig bestudeerde vorm van circulariteit geïdentificeerd.

'Praten over onze eigen circulaire maatregelen en onze vrienden, familie, de overheid of de organisaties waarvoor we werken helpen en aanmoedigen, kan ook bijdragen aan een meer circulaire economie,' vertelt Pacheco. De onderzoekers hebben drie trajecten voor circulair gedrag van burgers beschreven om een systeemverandering te stimuleren: anderen, bedrijven en overheden. 

Anderen

We kunnen invloed op de mensen om ons heen uitoefenen, bijvoorbeeld door vrienden en familie te motiveren om producten op een meer circulaire manier te gebruiken of door hen te prijzen wanneer ze op een circulaire manier handelen. Je kunt bijvoorbeeld tegen je vrienden zeggen hoe goed je het vindt dat ze een kapotte rits in hun jas laten vervangen in plaats van een nieuwe jas te kopen.

Bedrijven

'Duurzame bedrijven opzoeken en producten bij hen kopen, en niet-duurzame bedrijven boycotten, kan ook invloed hebben op de beschikbaarheid van circulaire producten en diensten,' aldus Pacheco. Voorbeelden zijn navulbare cosmetica of kledingverhuurbedrijven. Op het werk kunnen werknemers hun bedrijf stimuleren om bijvoorbeeld 'rekening te houden met de milieueffecten van investeringsbeslissingen.'

Overheden

Mensen kunnen protesteren, petities tekenen en contact leggen met hun vertegenwoordigers om hun te vertellen dat de kiezers beleid willen dat circulair gedrag gemakkelijker maakt, zoals het financieren van reparatiewerkplaatsen of gereedschapsbibliotheken waar mensen de spullen die ze nodig hebben om zelf een huishoudelijke taak uit te voeren kunnen lenen in plaats van ze te moeten kopen.

Emissies echt omlaag brengen

Welke effecten heeft het aannemen van circulair gedrag op het verminderen van de koolstofemissies? Julia Koch, promovendus milieupsycholoog en onderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving, heeft hier onderzoek naar gedaan. In een artikel uit 2024 stelden Koch en haar coauteurs dat het maken van een realistische schatting van hoeveel potentiële emissiereductie gegeven gedrag heeft, van twee dingen afhankelijk is.

Ten eerste, het theoretische reductiepotentieel (TRP). Koch: 'TRP geeft weer hoeveel milieuvoordeel bepaald circulair gedrag oplevert.' Ten tweede gedragsplasticiteit, dat Koch en haar collega-onderzoekers hebben gemeten op basis van hoe bereidwillig consumenten daadwerkelijk zouden zijn om dergelijk gedrag aan te nemen. 'Gedragsplasticiteit is een belangrijk aspect waarmee onderzoekers en beleidsmakers rekening moeten houden wanneer ze manieren zoeken om milieuschade te verminderen.'

Terreinwinst

Minder kleding kopen en kiezen voor duurzamere kleding die gemaakt is van milieuvriendelijker en/of gerecycled materiaal, zijn voorbeelden van gedrag dat goede mogelijkheden biedt om de koolstofemissies te verminderen. Koch en haar coauteurs ontdekten dat circulaire kledingconsumptie in Nederland de broeikasgasemissies met 11 tot 19 procent zou kunnen verminderen, en kledinggerelateerd landgebruik tot 29 procent.

'Minder kleding kopen en dichter bij huis op vakantie gaan zijn goede voorbeelden van gedrag met een relatief hoge TRP en gedragsplasticiteit,' aldus Koch, waarmee ze tot de meest doeltreffende manieren behoren om snel stappen te zetten in de strijd tegen klimaatveranderingen.

Koch en haar coauteurs ontdekten ook dat recycling veel geringere milieueffecten heeft dan minder consumeren. 'Recycling is belangrijk, maar heeft minder effect dan het verminderen van onze consumptie door minder spullen te kopen en ervoor te zorgen dat wat we kopen, duurzaam is, in plaats van manieren te zoeken om de spullen die we hebben te recyclen.'

Beleid dat het gemakkelijker en goedkoper voor mensen maakt om circulair gedrag aan te nemen en op te roepen tot een systeemverandering, wordt een self-fulfilling prophecy. Hoe aantrekkelijker het is om circulair te zijn, hoe doeltreffender en sneller we milieu- en sociale problemen het hoofd kunnen bieden.

Meer informatie

• Isabel Pacheco
• Julia Koch