Ik moet de laatste tijd vaak aan Anda Kerkhoven denken.

Haar naam is sinds een paar jaar prominent in het Groninger straatbeeld te zien, want de RUG heeft een gloednieuw gebouw naar haar vernoemd. Ik fiets geregeld langs het Anda Kerkhoven Centre. Maar dat is niet de reden dat ze door m’n hoofd spookt.

Anda Kerkhoven studeerde geneeskunde in Groningen, en ze deed dat in roerige tijden. Ze schreef zich in bij de universiteit in 1938, het jaar van de Anschluss en de Kristallnacht, van oorlogsdreiging, opkomend fascisme, toenemende bewapening. Een jaar later was de Tweede Wereldoorlog hét onderwerp van het publieke debat in de Groningse academische gemeenschap. En Anda liet daarin luid en duidelijk van zich horen.

‘Oorlog of geen oorlog’, schreef ze in studentenblad Der Clercke Cronike, ‘mobilisatie of geen mobilisatie, een ding is onveranderlijk en eeuwig, en dat is het Recht.’ Daarmee bedoelde ze dat geweld niet mocht, nóóit mocht, niet tegen mensen, niet tegen dieren, niet in vredes- en niet in oorlogstijd. Anda Kerkhoven was pacifist en bleef het, dwars tegen oorlogsdreiging en militarisme in, en tegen de heersende mening onder haar medestudenten, die haar dom noemden, naïef, zelfs een volksverraadster.

Ze schreef in datzelfde stuk in Der Clercke Cronike: ‘Ik heb de vrijheid lief, meer dan menig patriot. (...) Geen tiran zal mij kunnen dwingen, hem te gehoorzamen, maar evenmin om moreel zelfmoord te plegen door tegen hem of zijn slaven strijdmethoden te gebruiken, die ik verafschuw.’

Anda sloot zich aan bij een pacifistische verzetsgroep in de stad, en bracht bonkaarten en vervalste persoonsbewijzen rond. Maar ze heeft de vrede niet meer gehaald. Eind 1944 werd ze verraden en gearresteerd; op 19 maart 1945, precies 71 jaar geleden, schoten SD’ers haar dood.

Ik denk aan Anda Kerkhoven als ik lees dat ons kabinet miljarden weghaalt bij zorg en sociale zekerheid om in defensie te investeren, en als onze premier ‘begrip heeft’ voor de bommen van de VS en Israël op Iran. Ik lees in het coalitieakkoord dat we ‘van vredesdividend naar gevechtskracht’ moeten (wat dat dan ook maar moge betekenen) en dat de Nederlandse defensie-industrie meer groeiruimte moet hebben, en ik denk aan Anda Kerkhoven.

Vandaag spreken we over bestaande en mogelijke nieuwe banden tussen het ministerie van Defensie en de RUG. Net als in Anda’s studententijd hebben we nu weer te maken met oorlog en oorlogsdreiging. Net als toen lijkt het nu alsof we maar één kant op kunnen: die van meer wapens, meer materieel en mensen naar het leger, meer militaire macht – want dat doet ‘de vijand’ immers ook en als we achterblijven, worden we onder de voet gelopen. Tegen die achtergrond leidt de RUG reservisten op en wordt er gewerkt aan een ‘Veiligheidscampus’ waar de vraag niet zozeer is of, maar hoe, die het ministerie van Defensie van dienst gaat zijn.

Dit alles, zegt het college van bestuur, is in deze tijden onze ‘maatschappelijke rol als kennisinstelling’. En hoezeer ik ook die reflex begrijp, gegeven het politieke klimaat, de oorlogsdreiging, de bezuinigingen waarmee we te maken hebben – denkend aan Anda Kerkhoven geloof ik dat de RUG primair iets heel anders moet doen voor de maatschappij. Juist als universiteit moeten wij verder durven kijken dan de eerste reflex, de politieke druk en de financiële buitenkansen.

Daar wil ik niet mee zeggen dat álle mogelijke samenwerkingen met het ministerie van Defensie categorisch en te allen tijde taboe moeten zijn - al was het maar omdat ik bijna nooit iets zeker genoeg weet om er in zulke absolute termen over te spreken. Mijn oproep is deze: laten we zoeken naar een maatschappelijke rol voor de RUG die niet aan meer militarisme, maar aan meer pacifisme bijdraagt.

Dat betekent: actief en kritisch vraagtekens plaatsen bij militaristische retoriek, die ons wil doen geloven dat oorlog de enige weg naar vrede is. Wanneer ‘veiligheid’ en ‘weerbaarheid’ gelijkgesteld worden aan meer militaire macht, laat de RUG dan de moed hebben om dat te betwijfelen, om daar alternatieven tegenover te zetten. Laten we door ons onderwijs en onderzoek actief bijdragen aan een vorm van vrede die niet aan het zijden draadje hangt van welk land er de meeste wapens heeft. Laten we ons niet in dienst stellen van een ‘weerbaar’ Nederland, maar van vrijheid en veiligheid voor iedereen, overal, altijd.

Een Veiligheidscampus waar de RUG die principes uitdraagt en najaagt – dáár zou ik heel graag een visie van het college op willen zien. Het lijkt me een passend eerbetoon aan onze dappere alumna Anda Kerkhoven. Ik vermoed dat ze er blijer mee zal zijn dan met haar naam op een gevel in Groningen.

English translation courtesy of the University Council's live translation of the minutes.

I’ve been thinking about Anda Kerkhoven a lot lately.

Her name has been a prominent feature of Groningen’s streetscape for a few years now, as the UG has named a brand-new building after her. I regularly cycle past the Anda Kerkhoven Centre. But that’s not the reason she’s been on my mind.

Anda Kerkhoven studied medicine in Groningen, and she did so during turbulent times. She enrolled at the university in 1938, the year of the Anschluss and Kristallnacht, of the threat of war, rising fascism and increasing militarisation.

A year later, the Second World War was the dominant topic of public debate within Groningen’s academic community. And Anda made her voice heard loud and clear in that debate. ‘War or no war,’ she wrote in the student magazine *Der Clercke Cronike*, ‘mobilisation or no mobilisation, one thing is unchanging and eternal, and that is Justice.’ By this she meant that violence was not permitted, never permitted, not against people, not against animals, not in times of peace and not in times of war. Anda Kerkhoven was a pacifist and remained so, in the face of the threat of war and militarism, and against the prevailing opinion among her fellow students, who called her stupid, naïve, even a traitor to the people.

In that same piece in *Der Clercke Cronike*, she wrote: ‘I love freedom, more than many a patriot. (...) No tyrant will be able to force me to obey him, nor to commit moral suicide by using methods of combat against him or his slaves that I abhor.’

Anda joined a pacifist resistance group in the city, and distributed ration cards and forged identity papers. But she did not live to see the end of the war. In late 1944, she was betrayed and arrested; on 19 March 1945, exactly 71 years ago today, SD officers shot her dead.

I think of Anda Kerkhoven when I read that our government is taking billions away from healthcare and social security to invest in defence, and when our prime minister ‘understands’

the US and Israeli bombing of Iran. I read in the coalition agreement that we must move ‘from peace dividend to combat power’ (whatever that may mean) and that the Dutch defence industry must have more room for growth, and I think of Anda Kerkhoven.

Today we are discussing existing and potential new links between the Ministry of Defence and the UG. Just as in Anda’s student days, we are now once again facing war and the threat of war. Just as then, it now seems as though we can only go in one direction: that of more weapons, more equipment and people joining the army, more military power – because after all, ‘the enemy’ is doing the same, and if we fall behind, we will be overrun. Against this backdrop, the

UG is training reservists and working on a ‘Security Campus’ where the question is not so much whether, but how, it will provide service to the Ministry of Defence.

All of this, says the Board of the University, is our ‘societal role as a knowledge institution’ in these times. And however much I understand that reflex, given the political climate, the threat of war, and the budget cuts we are facing – thinking of Anda Kerkhoven, I believe that the UG must primarily do something quite different for society. Precisely as a university, we must dare to look beyond the initial reflex, the political pressure and the financial opportunities.

I do not mean to suggest that all possible collaborations with the Ministry of Defence should be categorically and at all times off-limits – if only because I am almost never certain enough to speak of such matters in such absolute terms. My appeal is this: let us seek a social role for the UG that contributes not to more militarism, but to more pacifism.

That means: actively and critically questioning militaristic rhetoric, which seeks to make us believe that war is the only path to peace. When ‘security’ and ‘resilience’ are equated with greater military power, let the UG have the courage to question this, to propose alternatives.

Let us actively contribute, through our teaching and research, to a form of peace that does not hang by a thread depending on which country has the most weapons.

Let us not place ourselves at the service of a ‘resilient’ Netherlands, but of freedom and security for everyone, everywhere.

A Security Campus where the UG promotes and pursues those principles – that is where I would very much like to see the Executive Board’s vision. It seems to me a fitting tribute to our brave alumna Anda Kerkhoven. I suspect she would be happier with that than with her name on a building in Groningen. Thank you.