Met nog drie weken te gaan tot de start van het nieuwe academische jaar en de inhamering van de nieuwe Universiteitsraad blikken we terug op het afgelopen jaar. In deze blog delen we bijdragen van raadsleden waarin zij vertellen hoe zij het raadswerk ervaren. Dit keer: Prof. Jessica de Bloom, lid van de Personeelsfractie, schijnt haar licht over Open Access. Deze blog dateert van maart 2026.

De Engelse versie is het origineel, dit is een Nederlandse vertaling.

Als Open Science ambassadeur heb ik onlangs kennisgenomen van het nieuwste open access-beleid van de Faculteit Gedrags- en Maatschappijwetenschappen. Dit is niet alleen een mijlpaal die het vieren waard is in de universiteitsraad, maar ook een ontwikkeling met verstrekkende gevolgen voor onze hele universiteit, die onze gezamenlijke steun en aandacht verdient.

Met ingang van 1 januari 2026 heeft GMW een moedig en principieel standpunt ingenomen: medewerkers mogen niet langer publiceren bij gesloten publicatiekanalen, en de faculteit zal haar primaire budget niet langer besteden aan het betalen van Article Processing Charges (APC’s). In plaats daarvan worden onderzoekers aangemoedigd om prioriteit te geven aan ‘diamond open access’ of gebruik te maken van ‘green open access’. Hybride of volledige ‘gold open access’ is alleen een optie wanneer 100% van de APC’s door externe middelen wordt gedekt. Waarom is dit van belang? Ik zal kort enkele sleutelbegrippen toelichten en uitleggen:

• Bij ‘closed access’ is onderzoek achter betaalmuurtjes vergrendeld. Lezers moeten betalen via abonnementen of licenties, en auteurs kunnen hun werk niet openbaar beschikbaar stellen aan het publiek.
• Bij ‘gold open access’ moeten auteurs vaak hoge artikelverwerkingskosten (APC's) betalen om openbaar te publiceren.
• Bij ‘green open access’ kunnen auteurs hun werk gratis delen door middel van zelfarchivering, maar het tijdschrift zelf blijft achter een betaalmuur.
• Hybride open access is het meest problematische publicatiemodel, ook wel bekend als ‘double-dipping’: uitgevers rekenen zowel abonnementsgelden (betaald door universiteiten/belastingbetalers) als extra open access APC's voor individuele artikelen, waardoor het publiek in feite twee keer betaalt voor dezelfde inhoud.
• Diamond open access is het meest rechtvaardige publicatiemodel: tijdschriften die worden gerund door en voor wetenschappers, zonder kosten voor auteurs of lezers, waardoor onderzoek voor iedereen toegankelijk is.
  

Dit beleid van de Faculteit Gedrags- en Maatschappijwetenschappen gaat niet alleen over toegang; het gaat over ethiek en duurzaamheid. Al te lang hebben commerciële uitgeverijen publieke middelen – belastinggeld, universiteitsbudgetten en de onbetaalde arbeid van academici – omgezet in enorme winsten en rendement voor aandeelhouders. Deze bedrijven rapporteren enorme winstmarges, terwijl universiteiten en bibliotheken moeite hebben om abonnementen te betalen, en onderzoekers aan minder welvarende instellingen of in minder welvarende landen worden uitgesloten van het wetenschappelijke debat.

Door prioriteit te geven aan open access-publicaties via ‘diamond’ en ‘green’ open access, neemt GMW de controle over de verspreiding van kennis weer in eigen handen en zorgt ervoor dat onderzoek het algemeen belang dient, en niet het privé-belang.

Dit beleid is een krachtig statement dat kennis gedeeld moet worden, niet verkocht; dat wetenschap van iedereen is, niet alleen van degenen die ervoor kunnen betalen. Ik hoop dat dit andere faculteiten en instellingen inspireert om dit voorbeeld te volgen, en ik kijk uit naar de impact van dit besluit op de toegankelijkheid en het bereik van het onderzoek van GMW.