Van ghostbuster tot rampenonderzoeker

Rampsituaties laten diepe sporen na, vaak nog tot lang nadat de acute crisis voorbij is. Michel Dückers richt zich in zijn onderzoek op de vraag hoe dreigingen en rampen doorwerken in de levens van mensen.

^{Tekst: Beau Oldenburg, Faculteit Gedrags- en Maatschappijwetenschappen / Foto’s: Henk Veenstra}

Als kind droomde Michel Dückers ervan ghostbuster te worden. Met een proton pack op zijn rug geesten vangen — dat leek hem wel wat. ‘Dat was natuurlijk niet realistisch,’ zegt hij lachend. Toch ziet hij een verrassende parallel met zijn huidige werk. ‘In beide gevallen gaat het om het omgaan met dreigingen die grote impact hebben op mensen en gemeenschappen.’

Flitsgebeurtenissen

Tegenwoordig is Dückers hoogleraar Crises, Veiligheid en Gezondheid en onderzoekt hij hoe rampen, crises en andere grote verstoringen doorwerken in de levens van mensen, zowel op de korte als op de lange termijn. Daarbij kijkt hij niet alleen naar wat er misgaat, maar ook naar hoe burgers, overheden en maatschappelijke organisaties daar beter op kunnen reageren.

In een recente studie richtte hij zich op de langetermijngevolgen van zogenoemde ‘flitsgebeurtenissen’: plotselinge rampen zoals overstromingen, aardbevingen, terroristische aanslagen of schietpartijen. Samen met zijn team analyseerde Dückers maar liefst 33.000 wetenschappelijke studies.

Twin peaks

‘Uit het onderzoek blijkt dat mentale gezondheidsproblemen zoals angst, depressie en posttraumatische stress na een paar jaar vaak afnemen, maar tien tot twaalf jaar later opnieuw kunnen oplaaien. Dat noem ik het ‘twin peaks’-fenomeen.’ Volgens Dückers spelen terugkerende momenten van aandacht daarbij een belangrijke rol, zoals herdenkingen of media-aandacht rond een jubileum van de ramp, waardoor herinneringen worden opgerakeld en de impact opnieuw voelbaar wordt.

Niet alle rampen voltrekken zich in een flits. In Groningen, waar aardbevingen als gevolg van gaswinning al jaren sluimerend en langdurig doorwerken, onderzoekt Dückers wat die voortdurende dreiging betekent voor mensen. De uitkomsten zijn consistent: het vertrouwen in overheden, in medemensen en in uitvoerende organisaties neemt af, en het mentale welzijn staat onder druk.

‘Alles wat in dit dossier gebeurt, werkt door in de hoofden van mensen,’ zegt hij. ‘Schade aan huizen raakt direct aan het gevoel van veiligheid; het is iemands thuis, dat komt heel dichtbij. Hoe groter de schade, hoe dieper de impact. En hoe onveiliger mensen zich voelen, hoe sterker dat doorwerkt in andere aspecten van hun leven.’

Verkeerde focus

Volgens Dückers ligt de focus in Nederland — bij het Rijk, veiligheidsregio’s en hulpdiensten — van oudsher sterk op de acute fase van een ramp: welke actie is direct nodig om veiligheid te bieden? ‘Begrijpelijk, maar voor gedupeerde burgers begint het verhaal pas waar het voor crisisautoriteiten ophoudt’. In zijn onderzoek kijkt hij nadrukkelijk naar het hele traject. Wat gebeurt er vóór een crisis, tijdens de acute fase en zeker ook in de jaren daarna? En hoe kunnen nazorg en herstel beter worden georganiseerd?

Zodra mensen gedupeerd raken door een ramp of crisis, dient zich volgens hem een reeks voorspelbare problemen aan, waar niet altijd genoeg aandacht voor is. ‘Vrijwel altijd is er sprake van verlies en schade. Mensen worden geraakt op zaken die voor hen fundamenteel zijn,’ zegt Dückers. ‘Denk aan je huis, je inkomen of je sociale positie. In Groningen gaat het om beschadigde woningen, bij de toeslagenaffaire werd je plots als fraudeur bestempeld. Vanuit een klassiek crisisbeheersingsperspectief wordt daar niet meteen aan gedacht.’

Daar komt bij dat procedures, hersteltrajecten en compensatieregelingen — hoe goedbedoeld ook — vaak nieuw gedoe opleveren. Uit het onderzoek Gronings Perspectief blijkt keer op keer dat juist het contact met instanties voor veel mensen belastend is. ‘Die stress, onzekerheid en frustratie vormen óók impact van een crisis,’ benadrukt Dückers. Hij ziet vergelijkbare patronen terug bij de toeslagenaffaire en de overstromingen in Valkenburg.

Erkenning

Minstens zo belangrijk is erkenning. Getroffenen willen gezien en gehoord worden, en betrokken zijn bij beslissingen die hen raken. ‘Niks over mij, zonder mij,’ zegt Dückers. ‘Als je jarenlang het gevoel hebt gehad dat jouw veiligheid niet serieus werd genomen — omdat economisch gewin voorop stond, zoals bij de gaswinning — dan is die erkenning vanaf het begin problematisch.’ Vertrouwen herstellen kost tijd, voegt hij eraan toe. ‘Vertrouwen komt te voet en gaat te paard.’

Tot slot zijn hoop en perspectief essentieel. ‘Mensen moeten weer het vertrouwen krijgen dat de toekomst beter kan worden. Dat lukt alleen als zij zich veilig voelen, als er aandacht is voor verlies en schade, de procedurele last beheersbaar blijft en erkenning centraal staat.’

Volgens Dückers speelt daarbij de individuele context een grote rol. Wie al uit een kwetsbare situatie komt — met weinig inkomen, gezondheidsproblemen, een moeilijke thuissituatie of negatieve ervaringen met de overheid — loopt een grotere kans om ontevreden te zijn over de afhandeling na een ramp.

Honeymoon-fase

Ook de sociale omgevingscontext doet ertoe. In de eerste fase na een ramp is er vaak veel steun: geldinzamelingen, knuffels, publieke aandacht. In de traumaliteratuur staat dit bekend als de ‘honeymoon-fase’. Maar zodra het dagelijks leven zijn gewone gang weer gaat, neemt die steun af. ‘Dan blijven de getroffenen achter,’ zegt Dückers, ‘met frustratie, onvrede en het gevoel er alleen voor te staan.’

Dückers benadrukt dat overheden realistisch moeten zijn in wat zij beloven. ‘In de eerste fase na een ramp is de neiging groot om veel te beloven,’ zegt hij. ‘Maar je moet zorgvuldig zijn met de verwachtingen die je wekt. Beloftes die niet waargemaakt kunnen worden — zoals het snel herbouwen van huizen — leiden vrijwel onvermijdelijk tot teleurstelling.’

Volgens Dückers deed de burgemeester van Den Haag bij de explosie op de Tarwekamp dat juist goed. Door vanaf het begin eerlijk te zijn over wat wel en niet mogelijk was, voorkwam hij valse hoop. ‘Hij zei: ik zou niets liever willen dan dat alle huizen zo snel mogelijk weer beschikbaar zijn, maar de werkelijkheid is dat dit niet eenvoudig zal gaan. Dat vond ik sterk.’

Maatschappelijke weerbaarheid

Wetenschappelijke kennis is voor Dückers belangrijk, maar minstens zo belangrijk vindt hij het om voeling te houden met de praktijk. Zo adviseert hij regelmatig bestuurders en beleidsmakers en geeft hij lezingen. Ook spreekt hij met getroffenen van zowel acute als sluimerende rampen. ‘Ik wil geen kantoorkamergeleerde worden. Alleen door echt contact te hebben, kun je invoelen en begrijpen wat nodig is en goede ondersteuning bieden.’

Hoewel er de afgelopen jaren veel is misgegaan — van de gaswinning tot de toeslagenaffaire — ziet Dückers ook vooruitgang in hoe we in Nederland met rampen omgaan. ‘Lange termijn herstel krijgt steeds meer aandacht. Het gaat niet zo snel als ik zou willen, maar ieder stapje telt. Meer mensen zijn ermee bezig, het leeft meer. En het gebeurt steeds vaker in samenspraak met de mensen om wie het gaat.’

Uiteindelijk hoopt Dückers met zijn onderzoek en advies bij te dragen aan de maatschappelijke weerbaarheid. ‘Zodat we collectief beter met dreigingen om kunnen gaan. Zodat iedereen een beetje een ghostbuster wordt,’ besluit hij met een grijns. Niet met een proton pack, maar wel iemand die dreigingen op tijd herkent en er adequaat op reageert.

Dückers’ leerstoel wordt mogelijk gemaakt door de Rijksuniversiteit Groningen, ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum, het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV), het Nivel en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).

Meer informatie

• Michel Dückers