Relieken, gewaden en ontheemde katholieken? Studenten kunstgeschiedenis doen onderzoek voor Museum Janning 

In Nieuw-Schoonebeek, een dorp in Zuid-Drenthe, wemelde het afgelopen semester plotseling van kunstgeschiedenisstudenten. Zeventien studenten van de Rijksuniversiteit deden daar onderzoek naar de collectie, geschiedenis en toekomst van Museum Janning. Het kleinschalige en interessante museum heeft een brede collectie met religieuze kunst, voortkomend uit de persoonlijke collectie van pastoor Janning, die naast pastoor ook religieus kunstverzamelaar en kunstschilder was. De projecten leverden nieuwe kennis en ideeën op die kunnen bijdragen aan het behoud, de presentatie en de verdere ontwikkeling van het culturele en religieuze erfgoed van Museum Janning.

Gewaden die meebewegen met de tijd

Oana Zuican, Inga Bagramjan, Josephine Lely en Embla Peitersen onderzochten de bijzondere collectie kazuifels van Museum Janning. Door verschillende gewaden te bestuderen ontdekten zij hoe veranderingen binnen de katholieke kerk zichtbaar werden in de vormgeving van liturgische kleding. Symbolen, kleuren, borduurwerk en gebruikte materialen bieden inzicht in religieuze tradities, artistieke stijlen en maatschappelijke ontwikkelingen uit verschillende perioden. Theologische en maatschappelijke veranderingen zijn bijvoorbeeld al te zien tussen gewaden die maar een eeuw na elkaar zijn geproduceerd. Het eerste gewaad komt uit Versailles uit de achttiende eeuw, de tijd van Rococo waarin kazuifels werden geassocieerd met aristocratie en macht. Dit gewaad heeft bijvoorbeeld duidelijke luxueuze motieven en stoffen. In tegenstelling tot een kazuifel uit de negentiende eeuw, waar de Industriële Revolutie duidelijk te zien is in het goedkopere materiaal en het gebruik van massageproduceerde motieven. De verschillen in materialen en symbolen tussen de gewaden laten zien hoe kazuifels meebewegen met historische en theologische veranderingen. Met dit onderzoek plaatsten de studenten de collectie in een breed kunsthistorische en theologische context en legden zij een basis voor toekomstig onderzoek en documentatie.

Relieken in een veranderende context 

Ariane Fryc, Jayana Pasteur, Yasmine Osman, Bente Koopman en Sammy-Jo Roelofs richtten zich op de reliekencollectie van het museum. Centraal stond de vraag hoe de betekenis en ‘aura’ van relieken verandert wanneer zij van een religieuze omgeving naar een museum worden verplaatst. Met aura wordt de bijzondere uitstraling en gevoelswaarde bedoeld die mensen aan deze objecten toekennen. De bevindingen van de studenten laten zien dat relieken niet alleen historische objecten zijn, maar ook dragers van spirituele en emotionele betekenis. Relieken kunnen in een museum een andere rol krijgen dan in een kerk of huiselijke devotionele omgeving: in een kerk is een reliek een heilig object en wordt gebruikt voor religieuze doeleinden, terwijl in een museum een reliek veelal als historisch wordt gezien, met educatieve doeleinden en vaak gepresenteerd vanuit een vitrine. Toch verdwijnt die religieuze betekenis met een veranderende context niet volledig. Bezoekers kunnen relieken zowel ervaren als historische bronnen én als tastbare verbindingen met het heilige. Op basis hiervan ontwikkelden de studenten een tentoonstellingsconcept dat ruimte biedt aan beide perspectieven.

Katholieke enclave Nieuw-Schoonebeek

Rosa Warring, Barnabas Somogyi, Gido Politiek en Robin Grijpstra onderzochten hoe het landschap van Zuidoost-Drenthe heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van Nieuw-Schoonebeek en zijn katholieke gemeenschap. Het onderzoek laat zien dat de ontginning van het veengebied niet alleen economische kansen bood, maar ook migratie vanuit het katholieke Münsterland en Emsland stimuleerde. Hierdoor ontstond een hechte katholieke gemeenschap die een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van de regio. Door de samenhang tussen landschap, migratie en religie inzichtelijk te maken, geven de studenten bezoekers meer context bij de geschiedenis achter veel objecten uit de collectie.

Museologische ontwikkelingen bij Museum Janning

Diane Petru, Elina Zaykova, Laura Baudner en Willemijn van Calker richtten hun blik op de toekomst van Museum Janning en de onlangs verworven Sint-Bonifatiuskerk. Zij onderzochten hoe de overgang van de ‘huiselijke’ sfeer van de pastorie naar de monumentale ruimte van de kerk kan bijdragen aan de beleving van het katholieke erfgoed van de collectie. Een van de belangrijkste inzichten was dat juist het contrast tussen beide gebouwen bezoekers kan helpen de collectie beter te begrijpen. Waar de pastorie het verhaal vertelt van het dagelijks leven, de lokale gemeenschap en persoonlijke herinneringen, biedt de kerk ruimte om de religieuze en spirituele betekenis van het erfgoed te ervaren. Door deze overgang bewust vorm te geven ontstaat een samenhangend verhaal waarin het alledaagse en het sacrale elkaar versterken. Op basis van deze gedachte ontwikkelden zij een voorstel waarin de kerk wordt ingericht rond thema’s als religieus erfgoed, lokale geschiedenis en landschap, aangevuld met ruimte voor evenementen en tijdelijke tentoonstellingen.