Veni-beurzen voor 21 RUG-onderzoekers

Aan 21 onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen en het UMCG is een Veni-beurs van maximaal € 320.000 toegekend. De Veni-beurzen worden jaarlijks toegekend door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk onderzoek (NWO) en zijn gericht op excellente onderzoekers die onlangs gepromoveerd zijn.

NWO selecteert onderzoekers op basis van de wetenschappelijke kwaliteit en het innovatieve karakter van het ondezoeksvoorstel, de wetenschappelijke en/of maatschappelijke impact van het voorgestelde project en de kwaliteit van de onderzoeker. Veni maakt, samen met Vidi en Vici, onderdeel uit van het NWO-Talentprogramma. Landelijk heeft de NWO aan 205 onderzoekers een Veni-financiering toegekend.

Onderzoek naar de genetische regulatie van een virus dat zoutwater archaea infecteert

Leon Bäcker, Faculty of Science and Engineering

Virussen kunnen alle organismen op aarde infecteren, inclusief micro-organismen. Archaea vormen één van de drie levensdomeinen en gedijen vaak goed onder extreme omstandigheden, zoals hoge temperaturen of hoge zout concentraties. Toch is er nog relatief weinig bekend over de levenscyclus van hun virussen. Als model organisme kiezen we een haloarchaea en zijn virus om deze combinatie te bestuderen met geavanceerde genetische en moleculaire technieken om zo inzicht te verschaffen in hoe archaeale virussen hun infectiecyclus afstellen en reguleren. Inzicht hierin geeft belangrijke aanwijzingen over virale evolutie en draagt bij aan het ontwikkelen van biotechnologische toepassingen op basis van haloarchaea.

Waarom efficiënte netwerken op elkaar lijken: de universele wetten van geoptimaliseerde systemen

Serte Donderwinkel, Faculty of Science and Engineering

Veel netwerken in de natuur en technologie, van hersenverbindingen tot transportsystemen en communicatienetwerken, moeten verbonden blijven en tegelijk efficiënt omgaan met middelen. Opvallend is dat zeer verschillende systemen ‘uitgezoomd’ vaak erg op elkaar lijken. Dit project onderzoekt of de grootschalige vorm van zulke efficiënte netwerken universeel is: onafhankelijk van de precieze constructieregels, de geometrie of de mate van optimalisatie. De resultaten verklaren hoe efficiënte globale structuren uit lokale regels kunnen ontstaan. Dat is relevant voor netwerkwetenschap, algoritmen en zelforganiserende systemen zoals adaptieve materialen en toekomstige computerhardware.

Variabele sterren als getuigen van de Melkweggeschiedenis

Gustavo Medina Toledo, Faculty of Science and Engineering (aanstelling volgt binnenkort)

Aan de rand van de Melkweg speelt mysterieuze ‘donkere materie’ een hoofdrol en liggen cruciale aanwijzingen verborgen over hoe sterrenstelsels ontstaan en groeien. Toch weten we nog weinig over deze delen van de Melkweg. In dit onderzoek gebruikt de onderzoeker variabele sterren — waarvan helderheidsveranderingen uiterst nauwkeurige afstandsmetingen mogelijk maken — om dit beeld te veranderen. Met gegevens uit een nieuwe generatie grootschalige astronomische surveys brengt de onderzoeker deze delen van de Melkweg voor het eerst gedetailleerd in kaart. Dit levert nieuwe inzichten op in de ontstaansgeschiedenis van de Melkweg, haar plaats in het heelal en de eigenschappen van donkere materie.

Aanleg versus ontwikkeling: bepaalt de geboorteplaats of latere evolutie de eigenschappen
van een planeet?

Pooneh Nazari, Faculty of Science and Engineering (aanstelling volgt binnenkort)

In de afgelopen decennia zijn duizenden exoplaneten ontdekt, die sterk variëren in hun eigenschappen en samenstelling. De centrale vraag is of deze variaties vooral worden bepaald door de omstandigheden waaronder planeten ontstaan, of door processen tijdens hun latere ontwikkeling. In dit project wordt ik de rol van planeetvorming onderzocht door voorspellingen uit modellen te vergelijken met waarnemingen van jonge planetaire systemen. Deze vergelijking maakt de onderzoeker zowel voor jonge als volwassen exoplaneten. Voor dit onderzoek maakt de onderzoeker gebruik van telescoop waarnemingen, waaronder data van de James Webb Space Telescope en de Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array.

Kanker stoppen voordat het begint: wat calorische restrictie ons kan leren over tumorsuppressie

Jamil Nehme, Faculteit Medische Wetenschappen/UMCG

Veel vormen van kanker beginnen wanneer DNA-schade in gezonde cellen een permanente genetische verandering wordt. We begrijpen nog niet volledig waarom sommige beschadigde cellen worden gerepareerd, verwijderd of blijvend tot stilstand komen, terwijl andere overleven en later tumoren kunnen vormen. Calorische restrictie (minder eten) vermindert tumorvorming bij muizen consistent, maar de onderliggende biologie is onduidelijk. In dit project gebruiken wetenschappers calorische restrictie als onderzoeksmodel in muizen om de vroegste antikankerafweer te ontrafelen en routes te identificeren die later doelwit kunnen zijn van preventieve geneesmiddelen of andere medische interventies.

Verklarende AI voor Eerlijke Beslissingen: Vooroordeel Opsporen voordat het Schade Doet

Jakob Schoeffer, Faculty of Science and Engineering

AI-systemen worden steeds vaker ingezet ter ondersteuning van beslissingen met grote maatschappelijke impact, zoals in de zorg, werving en financiële kredietverlening, maar zij kunnen onbedoeld sociale vooringenomenheid reproduceren en gemarginaliseerde groepen benadelen. Dit project ontwikkelt AI-tools die mensen helpen te begrijpen hoe AI beslissingen neemt, mogelijke vooroordelen te herkennen en deze te corrigeren. Door experimenten met echte gebruikers, theoriegestuurd ontwerp en innovatieve AI-uitleg, levert dit onderzoekmethoden en inzichten om AI-ondersteunde beslissingen eerlijker, transparanter en betrouwbaarder te maken en biedt het richtlijnen voor beleidsmakers en praktijkprofessionals om algoritmische schade te voorkomen.

Hoe mutaties het prille begin van de ziekte van Alzheimer beïnvloeden

Fabian Schuhmann, Faculty of Science and Engineering

De ziekte van Alzheimer is moeilijk te bestrijden omdat onderzoekers nog steeds niet begrijpen wat het beginstadium van de ziekte in gang zet. In dit project zullen computersimulaties worden gebruikt om te bestuderen hoe kleine genetische veranderingen in het zogenaamde amyloïde precursor eiwit zich gedragen in membranen van zenuwcellen. Door verschillende van zulke mutaties te vergelijken zal hun invloed op de vroegste moleculaire gebeurtenissen die kunnen bijdragen aan de ziekte worden blootgelegd. Deze inzichten kunnen vorsers helpen zich te concentreren op de stadia waarin interventie het meest effectief zou kunnen zijn, lang voordat de symptomen zich voordoen.

Van lab naar leven: inzicht in de neurale basis van angst

Suzanne van der Veldt, Faculty of Science and Engineering

Angststoornissen treffen wereldwijd miljoenen mensen en komen bijna twee keer zo vaak voor bij vrouwen, maar wetenschappers weten nog niet waarom dit zo is. Veel bestaande kennis is gebaseerd op onderzoek bij muizen in kunstmatige laboratoriumomgevingen, die belangrijke aspecten van angststoornissen in het dagelijks leven kunnen missen. Dit project meet hersenactiviteit bij mannelijke en vrouwelijke muizen tijdens zowel standaard laboratoriumtests als in grote buitenomgevingen die meer natuurlijk gedrag mogelijk maken. Het doel is om neurale processen te identificeren die in conventionele experimenten verborgen blijven, en zo bij te dragen aan het ontwikkelen van betere behandelingen en het dierenwelzijn te verbeteren.

Parkinson een stem geven

Defne Abur, Faculteit der Letteren

Stel je voor: je weet precies wat je wil zeggen, maar de woorden komen er niet goed uit en mensen kunnen je niet goed verstaan. Dit ervaren mensen met de ziekte van Parkinson, een veelvoorkomende, progressieve hersenaandoening waarbij symptomen over tijd verergeren. Spraakveranderingen zijn één van de eerste symptomen, maar het is onbekend hoe deze ontstaan en zich ontwikkelen. Deze Veni zal spraakpatronen en hersenactiviteit meten over tijd bij dezelfde mensen. Daarmee kunnen veranderingen in het brein direct worden gecorreleerd aan spraaksymptomen, wat bijdraagt aan het doel om spraakveranderingen bij Parkinson vroegtijdig en effectief te kunnen behandelen.

Grensverleggende verhalen. Een computationele geschiedenis van vroegmodern Nederlands toneel in een Europese context (1500-1800)

Lucas van der Deijl, Faculteit der Letteren

Bij gebrek aan een gedeelde kerk, taal of koning bouwde de vroegmoderne Nederlandse Republiek een collectieve identiteit op het fundament van verhalen uit andere Europese culturen. Het theater was de drijvende kracht achter deze import van verhalen. Dit onderzoeksproject reconstrueert hoe vroegmodern Nederlands toneel (1500-1800) veranderd is door geïmporteerde toneelstukken, personages en verhalen. Daartoe gebruikt het digitale archieven van vroegmoderne theaters, een meertalig corpus van meer dan 2500 toneelstukken en nieuwe computationele methoden voor taaloverstijgende tekstanalyse. Zo stelt dit onderzoek nationalistische ideeën over historische Europese culturen ter discussie en herziet het de Nederlandse literatuurgeschiedenis vanuit een transnationaal en transhistorisch perspectief.

Nauwkeurig vastleggen van psychologische processen van verschillende mensen over tijd

Anja Ernst, Faculteit Gedrags- & Maatschappijwetenschappen

Om psychische stoornissen zoals depressie effectief te behandelen, bestuderen clinici de veranderingen die optreden wanneer iemand in een depressie geraakt of daarvan herstelt. Huidige statistische modellen zijn niet in staat om te onderscheiden hoe dergelijke veranderingen in de loop van de tijd verschillen van persoon tot persoon. Dit onderzoek ontwikkelt een nieuw statistisch model dat groepen mensen identificeert die in de loop van de tijd vergelijkbare veranderingen vertonen. Dit zal de ontwikkeling van behandelingen en interventies vergemakkelijken en deze effectiever maken omdat ze beter op de individuele patiënt zijn afgestemd.

Hoe snel zijn de hersenen echt?

Joost de Jong, Faculteit Gedrags- & Maatschappijwetenschappen

Hersenactiviteit kan voor bijna een halve seconde blijven hangen na een lichtflits. Maar onze waarneming is niet ‘uitgesmeerd’ over de tijd. Hoe kunnen mensen zo goed zien, ondanks hersenactiviteit die rond blijft hangen? En als we die ‘rondhangende hersenactiviteit’ uitschakelen, kunnen mensen dan met een nog hogere temporele resolutie waarnemen? Onderzoekers ontwikkelen een computermodel dat verklaart hoe mensen goed kunnen zien ondanks rondhangende hersenactiviteit. Dit computermodel vertelt ook hoe je foto’s op computerschermen kan laten zien zodat rondhangende hersenactiviteit wordt uitgeschakeld. Hierdoor kunnen mensen misschien met een nog hogere temporele resolutie waarnemen dan ze al doen.

Seks & Drugs: Chemsex onder Mannen die Seks Hebben met Mannen Ontrafeld

Wouter Kiekens, Faculteit Gedrags- & Maatschappijwetenschappen

Ongeveer 27% van de mannen die seks hebben met mannen in Nederland hebben drugs gebruikt tijdens seks, ook wel chemsex genoemd. Een deel daarvan ervaart daardoor sociale problemen en gezondheidsproblemen. Hoewel de risico’s van chemsex bekend zijn, weten we nog relatief weinig over de redenen om chemsex te hebben en wanneer dit kan zorgen voor sociale problemen en gezondheidsproblemen. Dit onderzoek zal essentiële kennis opleveren over waarom mannen die seks hebben met mannen aan chemsex doen en wanneer dit problematisch wordt. Deze kennis is essentieel voor het verlenen van zorg, preventie-inspanningen en het ontwikkelen van risicobeperking-campagnes.

Overeenstemming bereiken bij meningsverschillen

Alex Lorson, Faculteit der Letteren

Het komt regelmatig voor dat mensen die het grondig met elkaar oneens zijn, samen tot belangrijke beslissingen moeten komen. Van bezuinigingen op universiteiten tot internationale onderhandelingen: gesprekken kunnen vastlopen vanwege uiteenlopende standpunten, maar ook omdat de manier waarop zij communiceren het verenigen van standpunten bemoeilijkt. Dit project onderzoekt hoe mensen elkaars perspectieven overnemen, hoe cognitieve inspanning discussie beïnvloedt en hoe de specifieke formulering van argumenten samenwerking bevordert of juist belemmert. Aan de hand van gestuurde dialoogexperimenten en vervolgstudies in fysieke debatten en discussies in online forums, identificeert het project praktijkgerichte communicatiestrategieën die constructieve besluitvorming in geval van meningsverschillen ondersteunen.

Middeleeuwse metafysica van de schepping 1250-1400

Kamil Majcherek, Faculteit Wijsbegeerte

Op het eerste gezicht lijkt de schepping een puur theologisch onderwerp. Toch zal dit project aantonen dat het voor middeleeuwse denkers een bron van uitdagende filosofische vraagstukken was, die hen dwongen de grenzen te bepalen van fundamentele concepten die we in de filosofie en het dagelijks leven gebruiken, zoals wat verandering is: veronderstelt verandering altijd een subject dat haar ondergaat, of kan er sprake zijn van een verandering waarbij iets uit het niets ontstaat? Door tientallen voorheen onbestudeerde teksten te bestuderen, analyseert dit project het debat over de schepping en de implicaties ervan voor de filosofie en het dagelijks leven.

Taalkundig tijdreizen met vertalingen van het Griekse Nieuwe Testament

Ezra la Roi, Faculteit der Letteren (aanstelling volgt binnenkort)

Hoe kunnen taalkundigen met vertalingen van het Griekse Nieuwe Testament structurele continuïteit en verandering van Europese en talen wereldwijd meten? Ondanks de uitzonderlijk lange geschiedenis van het Grieks binnen Europa, is er weinig bekend over structurele continuïteit en verandering in de vormende periode van het (Vroeg)Modern Grieks vanaf de 16e eeuw: corpora ontbreken, taalpurisme groeide, en taalcontact met Balkan en andere Europese talen nam toe. Via een nieuw parallel corpus van Griekse vertalingen van het Nieuwe Testament met enorme maatschappelijke impact, ontwikkelt dit project een revolutionaire methode om structurele continuïteit en verandering te meten van Europese talen en talen wereldwijd.

Voorbij landregistratie: Landrechten van Vrouwen, Economische
Handelingsruimte en Institutionele Bestendigheid in Rwanda

Kritika Saxena, Faculteit Economie en Bedrijfskunde

Landhervormingen in Afrika beogen vrouwen gelijke eigendomsrechten te geven, maar onduidelijk is of juridische veranderingen daadwerkelijk leiden tot duurzame economische empowerment. Beperken traditionele normen uiteindelijk de zeggenschap van vrouwen over land? Dit project kijkt naar Rwanda, waar het gerapporteerde landbezit van vrouwen sterk daalde ondanks formele juridische gelijkheid. Door huishoudenquêtes, administratieve landregistraties en satellietdata te analyseren, wordt onderzocht of landtiteling vrouwen werkelijk meer macht geeft, of dat traditionele praktijken uiteindelijk belangrijker zijn. De resultaten zijn direct relevant voor Afrikaanse landen én voor het Nederlandse ontwikkelingsbeleid, dat programma’s ondersteunt op het gebied van landbestuur en empowerment van vrouwen in Sub-Sahara Afrika.

Lab-on-a-chip-platform voor mechanobiologie op celniveau

Vesna Bacheva, Faculty of Science and Engineering

Cellen leven in een wereld vol krachten. Ze worden getrokken, uitgerekt en samengedrukt, en deze mechanische signalen – naast chemische signalen – bepalen hoe cellen groeien en functioneren. Toch is het moeilijk om zulke krachten in het laboratorium realistisch na te bootsen. In dit project ontwikkel ik een geminiaturiseerde chip die cellen gecontroleerd en in realtime blootstelt aan mechanische krachten. Dit maakt het mogelijk om beter te bestuderen hoe cellen deze krachten ondervinden en hoe zij hierop reageren. Hiermee wordt de basis gelegd voor een nieuwe generatie orgaan-op-chip-systemen met hoge biologische relevantie voor het bestuderen van weefselfuncties en verbeterde geneesmiddelen screening.

Op veren geïnspireerde structuren die zichzelf herstellen door middel van hiërarchische trillingen en principiële richtingsgebonden bevestiging

Sebastian Hendrickx-Rodriguez, Faculty of Science and Engineering

De meeste technische materialen belanden uiteindelijk als afval op stortplaatsen of in de oceanen. Door hun functionele levensduur te verlengen, zou deze vervuiling kunnen worden verminderd, maar de huidige strategieën voor een langere levensduur zijn gebaseerd op chemie die toekomstig recycling belemmeren. In plaats daarvan streeft de onderzoeker ernaar slimme materialen te ontwerpen die zichzelf via hun vorm en beweging kunnen herstellen – zonder toegevoegde chemicaliën – net zoals vogelveren dat doen. Door experimenten met veren te combineren met computermodellen en 3D-geprinte prototypes, wil de onderzoeker ontwerpprincipes vaststellen voor duurzame, langdurige technische materialen die zichzelf herstellen dankzij hun slimme vormgeving.

Man/vrouw-verschillen in het gebruik van alternatieve geneeswijzen voor lichamelijke klachten

Aranka Vivienne Ballering, Faculteit Medische Wetenschappen/ UMCG

Veel mensen ervaren aanhoudende lichamelijke klachten waar niet altijd een medische oorzaak voor wordt gevonden. Deze mensen kunnen alternatieve geneeswijzen gebruiken, zoals homeopathie of kruidengeneesmiddelen. Vrouwen lijken dit vaker te doen dan mannen, maar redenen hiervoor zijn onbekend. De onderzoeker analyseert man/vrouw-verschillen in het gebruik van alternatieve geneeswijzen en het stoppen van reguliere zorg. Hiervoor gebruikt de onderzoeker grote, Nederlandse datasets en interviews met patiënten om preciezer te kunnen zeggen wie, wanneer en waarom alternatieve geneeswijzen gebruikt. Dit project wil bijdragen aan het vaststellen van hoe het stoppen met reguliere zorg door mensen met aanhoudende lichamelijke klachten voorkomen kan worden.

Wat houdt je tegen? Het verbeteren van doelgericht gedrag bij een ernstige depressieve stoornis

Laura Bustamante, Faculteit Medische Wetenschappen/UMCG

Eén op de vier mensen heeft tijdens het leven last van een depressieve stoornis (DS) en een derde van hen krijgt meerdere episodes. DS-symptomen, zoals denkproblemen en apathie, kunnen het bereiken van doelen belemmeren. Deze symptomen kunnen zelfs aanhouden wanneer de DS is behandeld en in remissie is en zo bijdragen aan terugval. Verschillende processen liggen ten grondslag aan deze problemen, maar elk proces vereist een andere behandeling. Dit project zal deze processen ontrafelen via hersenscans en cognitieve tests. Zo wordt de moeite met dagelijks, doelgericht gedrag bij DS verklaard en de weg vrijgemaakt voor gepersonaliseerde behandelingen die terugval voorkomen.