Zorgen in je hoofd, zorgen in je portemonnee?

Je leert het niet op school, maar het wordt wél verwacht dat je het kunt: je geldzaken op orde houden. Voor mensen met een psychische aandoening blijkt dat soms een uitdaging. Psycholoog Janneke Koerts onderzoekt waar het misgaat en wat we eraan kunnen doen.

^{Tekst: Beau Oldenburg / Foto’s: Henk Veenstra}

Het begint vaak klein. Een rekening die blijft liggen. Een aanmaning die ongeopend in een la verdwijnt. Tot er, letterlijk, vuilniszakken vol post onder het bed liggen. “We hebben mensen gesproken die hun administratie zo bewaarden,” zegt onderzoeker Janneke Koerts. “Ze waren te overweldigd om eraan te beginnen.”

Schrijnend

Koerts doet samen met verschillende promovendi onderzoek naar de relatie tussen psychische aandoeningen en financiële problemen. Ze stuiten regelmatig op schrijnende situaties. Mensen die uit pure noodzaak voedsel of toiletpapier stelen. Huizen die langzaam vervallen omdat het onderhoud te duur is. Huur die niet meer betaald kan worden. “Die financiële ellende komt boven op alles waar iemand al mee worstelt,” zegt ze. “Dat maakt het extra zwaar.”

En geld is meer dan geld alleen. “Als je geen financiële ruimte hebt, kun je niet meedoen,” zegt Koerts. Geen sportclub, geen hobby’s, minder sociale activiteiten. “Dat heeft direct impact op je leven.”

Wisselwerking

De relatie tussen mentale gezondheid en geld werkt twee kanten op, legt Koerts uit. Financiële stress kan psychische klachten verergeren. En andersom kunnen psychische aandoeningen het omgaan met geld bemoeilijken. “Wij kijken vooral naar dat laatste. Wat gebeurt er met je financiën en met je financiële vaardigheden als je bijvoorbeeld ADHD, een psychose of een depressie hebt?”

Overzicht houden

Psychische aandoeningen kunnen op allerlei manieren doorwerken in de portemonnee. Studenten die hun opleiding niet afmaken en daardoor moeilijk een baan vinden, mensen die minder gaan werken en daardoor inkomen verliezen, of impulsieve aankopen die eigenlijk niet kunnen – het zijn allemaal voorbeelden. “Bij ADHD zie je vaker impulsief koopgedrag,” zegt Koerts. “In het algemeen hebben mensen met psychische aandoeningen moeite met overzicht houden, plannen of prioriteiten stellen.”

Ondergesneeuwd

Het onderwerp krijgt nog relatief weinig aandacht. “Er gebeurt echt al veel goeds,” nuanceert Koerts. “Maar het is geen vast onderdeel van de zorg.” Of financiële problemen worden besproken, hangt vaak af van toeval: welke behandelaar je treft en of diegene de weg kent naar passende hulp. “Niet iedere zorgverlener weet: waar kan ik iemand naartoe verwijzen?”

Bestaand onderzoek richt zich vooral op mensen met dementie. “Ik denk dat ongeveer tachtig procent van al het onderzoek daarover gaat,” zegt Koerts. Andere groepen krijgen nauwelijks aandacht, terwijl deze problematiek niet uniek is voor één aandoening. “Je ziet het bij veel aandoeningen terug, zij het met nuanceverschillen.”

Taboe

Aan de kant van cliënten speelt schaamte een grote rol. “We praten gewoon niet zo makkelijk over geld,” zegt Koerts. “En als je in de problemen zit, al helemaal niet.” Daardoor blijven financiële zorgen vaak onder de radar. Ze worden ook niet altijd als onderdeel van een aandoening gezien. “Terwijl ze daar wel degelijk mee samenhangen.”

Alledaags

Wat haar zelf aantrekt in het onderwerp, is de alledaagsheid ervan. “Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in hoe psychische aandoeningen doorwerken in het dagelijks functioneren,” zegt ze. “En financiën zijn daar een heel concrete uiting van.” Iedereen moet er iets mee, of je het nou leuk vindt of niet. “Je leert er eigenlijk niets over op school, maar er wordt wel van je verwacht dat je het kunt.”

Verrassend

Om alles in kaart te brengen, gebruikt Koerts een combinatie van onderzoeksmethoden: vragenlijsten, interviews, tests. “We hebben bijvoorbeeld een test ontwikkeld om financiële vaardigheden te meten,” vertelt ze. “Kun je hoofd- en bijzaken onderscheiden op een rekening? Begrijp je wat er van je gevraagd wordt?” Daarnaast legt ze mensen hypothetische scenario’s voor om te zien hoe ze financiële beslissingen nemen.

De interviews vormen een essentieel onderdeel van het werk. Niet alleen omdat ze nuance geven, maar ook omdat ze soms verrassende inzichten opleveren. Zo bleek dat mensen met een psychose die onder bewind staan dat lang niet altijd als negatief ervaren. “Je zou denken dat mensen die controle niet willen loslaten,” zegt Koerts. “Maar veel mensen geven aan dat het juist rust geeft. Dat de financiële stress wegvalt.”

Basisbehoeften

Een ander resultaat uit Koerts’ onderzoek is minder geruststellend. Een kwart van de mensen met een psychose gaf aan niet in hun financiële basisbehoeften te kunnen voorzien. “Dat is veel hoger dan in de algemene bevolking,” zegt Koerts. “En ook hoger dan bij hun broers en zussen.” Dat laatste wijst erop dat het niet alleen met opvoeding te maken heeft.

Falend systeem

Individuele factoren zijn maar een deel van het verhaal. Het systeem zelf speelt minstens zo’n grote rol. “Financiën zijn persoonlijk, maar je moet ze regelen binnen een systeem,” zegt Koerts. En dat systeem is complex: veel regels, loketten en formulieren. “Hoe meer problemen iemand heeft, hoe meer regelingen erbij komen. Dat is een wrange paradox.”

Verlammend

Voor mensen die al moeite hebben met overzicht of concentratie, kan die bureaucratie verlammend werken. “Op een gegeven moment denken mensen: laat maar zitten, het is te ingewikkeld.” Wantrouwen richting de overheid helpt ook niet. “Denk aan de toeslagenaffaire. Dat heeft echt impact op hoe mensen naar het systeem kijken.”

Volgens Koerts moet het eenvoudiger. “We gaan er vaak vanuit dat iedereen kan lezen, rekenen, een computer heeft en weet hoe alles werkt,” zegt ze. “Maar dat klopt niet.” Minder complexiteit, meer vertrouwen – dat is de richting waarin ze denkt.

Beter samenwerken

Vanaf juni start Koerts een nieuw project, gefinancierd door ZonMw, waarin financiële ondersteuning beter wordt geïntegreerd in de geestelijke gezondheidszorg. “We werken samen met GGZ-instellingen, gemeenten en ervaringsdeskundigen,” zegt ze. De centrale vraag: hoe signaleer je financiële problemen eerder en hoe zorg je dat mensen sneller de juiste hulp krijgen?

Het is nadrukkelijk niet de bedoeling dat behandelaren ineens ook de financiën gaan doen. “Die staan al onder druk,” zegt Koerts. “Maar je kunt wel zorgen dat signalen sneller worden opgepikt en dat de lijnen korter zijn.”

Klein beginnen

“We beginnen klein. Eerst in Groningen en Drenthe,” zegt Koerts. “Maar uiteindelijk hopen we dat wat werkt ook breder wordt toegepast.” Het systeem van bovenaf hervormen acht ze niet realistisch. “Maar je kunt wel zorgen voor meer begrip tussen domeinen. Dat mensen elkaars perspectief beter leren kennen.”

Daarin spelen ervaringsdeskundigen een belangrijke rol. Zij weten als geen ander waar het misgaat – en wat helpt. “Die kennis is onmisbaar,” zegt Koerts.

Internationaal

En misschien stopt het niet in Nederland. Er liggen plannen voor internationaal vergelijkend onderzoek, samen met collega’s uit de Verenigde Staten en China. “Financiën zijn cultureel bepaald,” zegt ze. “In de VS werkt alles met creditcards, in China is het betalingsverkeer juist ver gedigitaliseerd.” Juist die verschillen maken het interessant om te vergelijken.

Minder shoppen

Of Koerts haar eigen gedrag heeft aangepast door het onderzoek? Ze lacht. “Ik ben van nature een controlfreak, dus mijn financiën waren al vrij goed op orde.” Toch heeft het haar iets opgeleverd. “Ik ben me bewuster geworden van impulsaankopen. Dat moment waarop je even een dopaminepiek voelt als je iets koopt.” Ze pauzeert even. “Dat herken ik nu sneller en soms koop ik het dan toch maar niet.”

Meer informatie

Janneke Koerts