Trump als Koning Midas

De midterm-verkiezingen op 3 november zijn een van de belangrijkste in de geschiedenis van de VS. Winnen de Democraten zowel het Huis van Afgevaardigden als de Senaat? Of weten de Republikeinen het verlies te beperken? ‘De Amerikaanse politiek is in zekere zin tegelijk een klucht en een tragedie geworden,’ zegt amerikanist Jelte Olthof. ‘De Amerikaanse burgers zijn niet te benijden, dat ze moeten kiezen tussen twee zulke incompetente clubs.’

_{Tekst: Gert Grittter, Corporate Communicatie RUG / Foto’s: Henk Veenstra}

Olthof is universitair docent bij de Faculteit der Letteren en gespecialiseerd in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Wekelijks levert hij in het Dagblad van het Noorden commentaar over de Amerikaanse politiek en de invloed van president Donald Trump. Olthof analyseert de ontwikkelingen in het land vanuit een historisch-academisch perspectief. Hij signaleert vooral een tendens waarbij de Amerikaanse president steeds meer macht naar zich toetrekt ten koste van het Congres (het Huis van Afgevaardigden en de Senaat).

Ambigu

De grondwet heeft in Amerika een status die haast vergelijkbaar is met die van de Bijbel. Voor velen is het een document dat is gesanctioneerd door de mythische Founding Fathers en daarom verheven is boven alle kritiek. Olthof is een andere mening toegedaan. ‘Het is een fictie dat de Amerikaanse constitutie als sacraal en onfeilbaar zou moeten worden beschouwd. Ten tijde van haar ontstaan in de jaren 1787-1789 was het juist een omstreden document. De dertien staten die de Amerikaanse republiek aanvankelijk vormden, konden het niet eens worden over de grondwet. Daarom zijn sommige bepalingen opzettelijk vaag en ambigu gelaten, zodat het document kon worden goedgekeurd. Dat gebeurde uiteindelijk in 1789, maar met de hakken over de sloot. Dat begint zich met name te wreken in de 20ste en 21ste eeuw.’

Presidentieel systeem

‘In de Onafhankelijkheidsoorlog (1775-1783) maakten de VS zich als kolonie los van Groot-Brittannië,’ legt Olthof uit. ‘De Amerikanen wilden vermijden dat er opnieuw een machtig parlement boven de individuele staten zou komen te staan. Daarom definieerden ze precies hoe ver de macht van hun eigen federale Congres zou reiken. Dat was er vooral op gericht dat het de parlementen in de afzonderlijke staten niet in de wielen zou rijden. Bovendien kreeg de republiek het nieuwe ambt van president. Daaraan werden al of niet opzettelijk weinig beperkingen opgelegd. De positie van de president kwam centraal te staan, want de grondwet voorzag in een presidentieel systeem, anders dan een parlementair systeem zoals in Nederland. De president zou een tegenwicht moeten vormen tegen de macht van het Congres en vice versa. Hoe dat zou uitpakken, moest de toekomst maar uitwijzen.’

Schoothondje

‘In de constitutie was dus als het ware ingebakken dat de macht van de president zou kunnen toenemen ten koste van het Congres. Dat gebeurde inderdaad in de loop der tijd, al ver vóór Trump, bijvoorbeeld onder Franklin D. Roosevelt, de langst zittende president (1933-1945). Onder Obama schuurde het en Trump rekte de presidentiële macht tijdens zijn eerste termijn (2016-2020) nog verder op. Dat ging door onder Biden en het voorlopige hoogtepunt lijkt bereikt in Trumps tweede termijn. De president heeft een ander mandaat dan Congresleden. Hij zit er voor het gehele land en is onafhankelijk, terwijl Congresleden opkomen voor hun thuisstaat of thuisdistrict. Bovendien heeft de president alleen met zichzelf te maken, terwijl het Congres een log, intern verdeeld instituut is met 535 leden. De laatste decennia is het Congres een schoothondje geworden.’

Trifecta

‘Trump heeft dit proces geperfectioneerd,’ stelt Olthof. ‘Als president is hij erin geslaagd de macht het meest naar zich toe te trekken, mede door intimidatie van zowel tegen- als medestanders. Zijn tweede intrede in het Witte Huis benadert hij als een soort bedrijfsovername, waarbij hij als CEO totale loyaliteit van zijn medewerkers eist. Met andere woorden: je moet je mond houden. Als een Koning Midas, die alles wat hij aanraakte in goud zag veranderen, heeft Trump het geluk gehad dat hem veel bevoegdheden in de schoot zijn gevallen, zoals de meerderheid van rechters in het Hooggerechtshof. Ook heeft hij het voordeel van de “trifecta”: een situatie waarin dezelfde partij zowel het presidentschap heeft als de meerderheid in beide huizen van het Congres. Dat stelt hem in staat federale overheidsinstellingen te ontmantelen en burgerrechten in rap tempo om zeep te helpen.’

‘Horse race’

‘Hoewel de tussentijdse verkiezingen over heel andere zaken gaan, zijn ze vrijwel altijd een referendum over de zittende president. Meestal verliest hij de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden. Als gevolg van het beleid van Trump zullen de Republikeinen het moeilijk krijgen. De oorlog met Iran is moeilijk te verdedigen. Verder zijn er de prijs van olie, de inflatie en de kosten van levensonderhoud. In opiniepeilingen scoort Trump bijzonder laag, waardoor hij toxisch is geworden en veel Republikeinse Congres-kandidaten minder met hem geassocieerd willen worden. Ik waag mij niet aan een voorspelling van de verkiezingsuitkomst, maar veel analisten verwachten dat de Democraten het Huis van Afgevaardigden wel zullen winnen. Voor de Senaat wordt het spannender en is het afwachten of de voorspelde “blauwe” (Democratische) golf daadwerkelijk zal plaatsvinden.'

Tekortschietende democratie

‘Als Trump nat gaat en van zijn voetstuk dondert, zal hij vroegtijdig een “lame duck” – oftewel machteloze president – zijn. Dat zal ook gelden voor zijn entourage. Het Huis van Afgevaardigden zal dan verborgen informatie in de openbaarheid willen brengen, met corruptieschandalen als gevolg. Misschien ontstaat dan ook ruimte voor een discussie over de toekomst van de Amerikaanse democratie. Is het land überhaupt een stabiele, volledig functionerende democratie? The Economist geeft jaarlijks een rating voor het democratische gehalte van landen Tijdens de eerste termijn van Trump, zijn de VS gedegradeerd van een “full democracy” naar een “flawed democracy”.’

Prachtig land

Als onderzoeker richt Olthof zich meestal op de negatieve kanten van het Amerikaanse systeem. Houdt hij nog wel van het land, dat hij vaak bezocht heeft en waarin hij een poos heeft gewoond? ‘O, ja! Het is een prachtig land, met geweldige cultuur en natuur. Van de polarisatie in de politiek merk je in het dagelijkse leven vaak weinig. Wat mij meteen opvalt is de geestdrift die je in de politiek ontmoet en ook lef, motivatie en toewijding om de antidemocratische tendens van de laatste jaren te lijf te gaan. Het is dan moeilijk cynisch te zijn. Er is ook veel particulier initiatief, waar burgers met gevaar voor eigen leven de straat opgaan om te protesteren, zoals in Minneapolis. Kom daar maar eens om in Nederland.’

Meer informatie

• Jelte Olthof