Wisseljaren: de overgang is meer dan een hormonaal verhaal

In 'Wisseljaren. Een geschiedenis van de overgang' laat medisch historicus Rina Knoeff zien dat de menopauze veel meer is dan een biologisch proces. Hoe vrouwen de overgang ervaren, wordt mede bepaald door de tijd waarin zij leven en door ideeën over vrouwelijkheid, schoonheid, ouderdom, gezondheid en maatschappelijke productiviteit. De overgang is daarmee niet alleen een medisch, maar ook een cultureel verschijnsel.

Knoeff maakt duidelijk dat de huidige aandacht voor de menopauze bepaald niet nieuw is. Al eeuwenlang houden vrouwen, artsen en hun omgeving zich ermee bezig. Daarbij veranderden de verklaringen voor en behandelingen van overgangsklachten voortdurend. Vrouwen werden soms geconfronteerd met ingrijpende of zelfs gevaarlijke medische theorieën en behandelingen. Angst is daarbij een rode draad door de geschiedenis van de menopauze. Angst voor aftakeling, het verlies van vrouwelijkheid en gezond verstand. Die angst heeft er vrijwel altijd voor gezorgd dat klachten zwaarder gingen wegen en vrouwen meer last kregen.

Een belangrijk inzicht uit het boek is dat klachten niet overal en altijd hetzelfde zijn. Opvliegers, slapeloosheid, stemmingswisselingen en andere symptomen worden vaak voorgesteld als vanzelfsprekende gevolgen van hormonale veranderingen. Maar Knoeff laat zien dat de manier waarop zulke klachten worden benoemd en beleefd ook samenhangt met culturele patronen en verwachtingen. Zo komen opvliegers in westerse samenlevingen veel vaker voor als beschreven symptoom dan in sommige andere delen van de wereld.

Medicalisering dreigt

Juist daarom plaatst Knoeff vraagtekens bij de huidige ‘menopauze-hausse’. De overgang is tegenwoordig minder een taboe, maar dat betekent niet automatisch dat vrouwen er onbevangener mee omgaan. In haar eigen woorden dreigt een nieuwe vorm van medicalisering: bijna ieder verschijnsel tijdens de overgang kan worden verklaard vanuit hormonen en vraagt vervolgens om een medische oplossing.

Tegelijkertijd benadrukt ze dat hormoontherapie voor vrouwen met ernstige klachten juist een grote uitkomst kan zijn. Het gaat haar dus niet om een afwijzing van medische behandeling, maar om het voorkomen dat vrouwen worden gereduceerd tot hun hormonen en de overgang uitsluitend als ziekte wordt gezien.

De kern van Wisseljaren is daarmee dat er niet één tijdloze ervaring van de overgang bestaat. De betekenis die mensen geven aan klachten, de emoties die ze erbij hebben en de taal die ze gebruiken om dat uit te drukken, verandert voortdurend Door die geschiedenis zichtbaar te maken, wil Knoeff vrouwen helpen hun eigen ervaringen beter te begrijpen en zich minder te laten leiden door schaamte, stereotypen en onrealistische verwachtingen die klachten kunnen verergeren. De geschiedenis kan zo niet alleen verklaren waarom we de overgang beleven zoals we doen, maar ook laten zien dat het anders kan.