Complotdenken bij vrouwen en queers ingegeven door zorg-drang

Vrouwelijke en queer complotdenkers worden vaak over het hoofd gezien in de media en in onderzoek. Onterecht, vindt onderzoeker Hanne Nijtmans, want zij hebben een heel andere invalshoek. De motivatie komt bij vrouwen en queer personen vaak voort uit een zorg-drang: ze willen mensen waarmee ze verbonden zijn behoeden voor gevaar. Nijtmans promoveert op 22 oktober aan de Rijksuniversiteit Groningen op haar onderzoek.

Complotverhalen dominant in fictieve podcasts

Zowel in de wetenschappelijke literatuur als in de meeste media is het heersende beeld dat complotdenkers vooral man zijn - denk aan de ‘toxische masculiniteit’ in internetcultuur. Door het analyseren van Amerikaanse fictieve podcasts in de jaren 2012-2020 toont Nijtmans aan dat dit beeld onjuist is. Ze onderzocht verschillende van dit soort podcasts, zoals Limetown of Homecoming. De hoofdpersonen zijn vaak vrouw of queer. In deze podcasts is vaak sprake van onwettige experimenten en machtsmisbruik door bijvoorbeeld de overheid, inlichtingendiensten en tech-bedrijven waar onwetende burgers slachtoffer van worden.

Maatschappelijke impact

De podcasts weerspiegelen gevoelens in de samenleving en beïnvloeden die ook, ontdekte Nijtmans.  ‘Ze tonen de maatschappelijke argwaan tegenover de War on Terror, technologie en de overheid. En de positie van vrouwen erin is representatief voor meer vrouwelijke vormen van complotdenken. Anderzijds laten ze luisteraars kritisch nadenken over macht en techniek. De podcast Welcome to Night Vale heeft uitzonderlijk veel invloed gehad op haar luisteraars.’
(Tekst gaat verder onder de afbeelding.)

Complotzorg

Nijtmans onderzocht wat er verandert als de complotdenker niet een (heteroseksuele, cisgender, witte) man is, maar een vrouw en/of een queer persoon. Het antwoord is ‘complotzorg’, stelt Nijtmans. ‘Wanneer vrouwen of queer personen een samenzwering zien, is hun drijfveer niet een individuele zoektocht naar kennis. Voor hen is de motivatie vaak dat iemand voor wie zij zorgen in hun ogen door een complot wordt bedreigd.’

Minder snel als complotdenker gezien

Doordat de benadering van vrouwen niet aansluit bij het mannelijke perspectief, worden zij minder snel als complotdenker gezien. Nijtmans neemt als voorbeeld de theorieën rondom inentingen tijdens corona. ‘Bij een beweging als Moederhart ontpopten sommige bezorgde moeders zich tot anti-vaxxers. Vrouwen worden dan al snel bestempeld als ‘niet goed geïnformeerd’ of weggezet als hysterisch.’ Maar het maakt deze groep wellicht ook meer aanspreekbaar, verwacht Nijtmans. Omdat voor deze vrouwen het geloof in samenzweringen een vorm van zorgen (voor anderen) wordt en zij oog hebben voor hun omgeving, zijn zij mogelijk beter benaderbaar en anders aan te spreken.

Terechte argwaan

Wat de situatie bij vrouwen of queers extra ingewikkeld maakt, is dat deze groepen vaak echt achtergesteld of buitengesloten worden. Nijtmans: ‘Wantrouwen is soms terecht en nuttig om bepaalde zaken aan de kaak te stellen. Maar ergens gaan terechte argwaan en onderzoeksjournalistiek over in complotdenken. Dat gebeurt als je alles als een samenzwering ziet, als een bewuste actie van kwaadaardige mensen. Als mensen zich alleen focussen op wie aan de touwtjes trekt en wie slechte opzet heeft, dan verlies je uit het oog dat de overheid ook gewoon kan falen. En je moet soms ook accepteren dat we bepaalde dingen nooit zullen weten. Ook dat kunnen complotdenkers vaak niet.’

Meer informatie

• Hanne Nijtmans
• Luister naar onze podcast met Nijtmans