Consumentenrechten mogen geen vrijbrief zijn voor verspilling

Nog altijd worden miljoenen producten vernietigd omdat ze niet verkocht worden, kopers ze terugsturen of omdat vervanging goedkoper is dan reparatie. Europa wil deze verspilling tegen gaan. Dat lukt niet zonder goede wet- en regelgeving. Charlotte Pavillon over de juridische haken en ogen aan de circulaire economie.

^{Tekst: Esther van der Meer, Faculteit Rechtsgeleerdheid / Foto’s: Henk Veenstra}

Gewetensvraag: hoe vaak stuurt u een online aankoop retour? We leven in een wegwerpmaatschappij. Zo’n veertig procent van alle kleding en schoenen die we online bestellen gaat terug naar de webwinkels waar we ze zelf hebben gekocht, blijkt uit onderzoek van de NOS. Gemiddeld ligt het retourpercentage van online bestellingen op vijftien procent.

Het is een van de stokpaardjes van hoogleraar privaatrecht Charlotte Pavillon, gespecialiseerd in consumentenrecht: dat er kritisch gekeken moet worden naar het recht op retour. ‘Dat is echt een heilig huisje in Europa.’  

In de verbrandingsoven

Omdat kopers producten terugsturen, omdat ze niet verkocht worden of omdat reparatie duurder is dan een nieuw exemplaar, verdwijnen nog altijd miljoenen producten in de verbrandingsoven. Dat moet anders. Europa wil deze verspilling tegengaan in het kader van de Green Deal. Ook Nederland heeft stevige ambities: in 2030 moet het grondstoffengebruik met 50 procent zijn verminderd.

Het recht heeft een grote rol in de overgang naar een circulaire economie. Er is nieuwe wet- en regelgeving nodig om ervoor te zorgen dat onze maatschappij duurzamer wordt. Pavillon: ‘Als je kijkt naar mijn specialiteit, het consumentenrecht, dan zie je in een paar jaar tijd enorme ontwikkelingen: duurzaamheidsinformatie op producten is verplicht gesteld, er zijn maatregelen genomen om geplande veroudering – waarbij producten bewust een kortere levensduur hebben – tegen te gaan, bij de aanpak van greenwashing zijn grote stappen gezet en eind van de zomer gaat de reparatierichtlijn in.’

Recht op reparatie

Die richtlijn moet het voor consumenten makkelijker maken om een reparateur en reparatie-informatie te vinden. Nu is repareren nog lastig: reserve-onderdelen zijn niet los te krijgen, reparateurs zijn moeilijk te vinden, reparatie duurt lang, is duur en soms zijn producten niet te repareren omdat onderdelen zijn vastgelijmd.

De richtlijn lost helaas niet alle problemen op. ‘Je hebt nu al recht op gratis reparatie binnen de garantietermijn. Maar in Nederland is die garantietermijn gekoppeld aan de redelijke levensverwachting van een product. Hoe stel je dat vast? Hoe lang moeten reserve-onderdelen beschikbaar zijn? En gaat het dan om elk boutje of moertje dat gebruikt is?’

Als het aan Pavillon ligt, wordt de toepassing van de wettelijke garantietermijn duidelijker en eerlijker. ‘De levensduur moet je uitdrukken in objectieve criteria. Bijvoorbeeld in het aantal wascycli dat een wasmachine aan moet kunnen.’ En ook dan blijft het ingewikkeld wat de meest duurzame keuze is. Het repareren van een oude energie slurpende wasmachine kan bijvoorbeeld minder duurzaam zijn dan de vervanging door een modern energiezuinig exemplaar.

Knop om bij de consument

Of er door de richtlijn een reparatiemarkt ontstaat waarbij consumenten inderdaad hun oude producten laten herstellen in plaats van nieuwe te kopen, is nog maar de vraag. De consument is namelijk niet verplicht om een kapot product te laten repareren.

Aanpassing van het consumentenrecht gaat dan ook met horten en stoten. Pavillon: ‘Het is steeds een evenwicht vinden. Het consumentenrecht is ontstaan in de jaren zestig toen de consumptiemaatschappij opkwam en massaproductie de norm werd. Met het recht op vervanging en het recht op retour worden consumenten beschermd en gestimuleerd om spullen te kopen. Maar die rechten kunnen geen vrijbrief zijn voor het in stand houden van de wegwerpmaatschappij.’ Ook bij de consument moet een knopje om. ’Buy now, pay later, een ongelimiteerd aanbod in webshops: het is allemaal zo’n onderdeel geworden van ons leven.'

Strengere regels

Om dat te veranderen, zijn wat Pavillon betreft strengere regels nodig. ‘Vergelijk het met roken. Daar hebben we ook steeds strengere regels aan gesteld. Waarom zou je bij een kledingbestelling niet verplicht foto’s toevoegen van de enorme kledingbulten in het mondiale zuiden om mensen te stimuleren hun aankoop niet terug te sturen? Waarom kunnen we het gebruik van plastic niet verder aan banden leggen? We hebben het gebruik van lood ook verboden. Waarom maken we het niet lastiger om producten te retourneren? Stel retourkosten verplicht.’

Voor dat het zover is, lijkt er echter nog een lange weg te gaan. Sterker nog: het lijkt alsof de EU pas op de plaats maakt. ‘Een richtlijn hoe je claims op greenwashing kunt controleren is in de ijskast gezet. Producten terugsturen wordt gemakkelijker gemaakt doordat er straks een verplichte retourknop op websites moet. Het lijkt of de EU wat gas terugneemt en verduurzaming er even wat minder toedoet.’

Tot die tijd moeten we dan misschien maar zelf twee keer nadenken voor we op de bestelknop drukken.

Meer informatie

Charlotte Pavillon