Digitalisering drijft kansarme burgers soms in het nauw

Digitale inclusie blijkt voor volwassenen met beperkte basisvaardigheden zelden een vrije keuze te zijn. Bovendien zijn er veel horden te nemen om goed digitaal te kunnen functioneren. Kansarme burgers worden zo soms in het nauw gedreven. Anderzijds tonen zij veel veerkracht en creatieve tactieken om zich staande te kunnen houden. Dat blijkt uit promotieonderzoek van Alex Smit. Hij onderzocht hoe Nederlandse volwassenen met beperkte basisvaardigheden de digitale samenleving ervaren en zich daarin bewegen. Smit promoveert 29 januari aan de Rijksuniversiteit Groningen.   

Op basis van observaties en interviews in drie contexten (mbo-onderwijs, openbare bibliotheken en een buurthuis) laat Smit zien dat digitale inclusie zelden voelt als een vrije keuze. Voor veel deelnemers is digitalisering een noodzakelijkheid: dienstverlening en beleid zijn steeds vaker standaard digitaal toegankelijk, waardoor administratief werk verschuift naar burgers en bestaande kwetsbaarheden en sociale ongelijkheid kan worden versterkt.

Smits analyse brengt een gelaagde set barrières in kaart die elkaar wederzijds versterken. Sociale barrières gaan over de beschikbaarheid van betrouwbare hulp en de draagkracht van netwerken. Culturele barrières zitten in tekstuele normen, formele bureaucratische taal en impliciete verwachtingen over wat een ‘normale’ gebruiker kan lezen, schrijven en begrijpen. Materiële barrières zijn meer dan het bezit van een apparaat: denk aan tweestapsverificatie, formulieren die vooral op een computer goed werken, en instabiele internetverbindingen. Affectieve barrières blijken vaak doorslaggevend: schaamte, angst om fouten te maken, verlies van autonomie en een gevoel van niet erbij horen ondermijnen vertrouwen en maken het lastiger om hulp te vragen. Politieke barrières ontstaan wanneer techno-solutionistische visies en verplichte online platformen weinig ruimte laten om uit te wijken naar andere routes, waardoor uitsluiting zichzelf kan versterken.

Tegelijkertijd tonen mensen met beperkte basisvaardigheden handelingsvermogen en veerkracht. Zij ontwikkelen creatieve tactieken en ‘alledaagse’ digitale geletterdheden via spraakberichten, visuele en auditieve aanwijzingen, vertaalapps, het scannen van tekst met de camera en samen lezen of klikken met anderen. Deze persoonlijke manieren van digitale inclusie maken deelname mogelijk, maar kunnen ook afhankelijkheid vergroten en leiden tot gefragmenteerde deelname.

Smit: “De oplegging van digitale normen in de interactie tussen staat en burger laat goed zien hoe kansarme burgers soms in het nauw worden gedreven. We gebruiken bewust de term ‘kansarm’. Deelnemers aan het onderzoek gaven aan dat dit een neutrale term is die goed aangeeft dat digitalisering hen kansen ontneemt, in plaats van geeft. Bestaande sociale ongelijkheden worden verergerd door het opleggen van digitale participatie. Digitale inclusie is dus een multidimensionale en gelaagde dynamiek, die mensen zowel kan marginaliseren als bekrachtigen. Het ligt daarbij vooral aan de persoonlijke context, beperkingen en mogelijkheden hoe het wordt ervaren, en wat voor kansen het kan bieden.”

Smit pleit daarom voor sociaal-digitale inclusie: versterk lokale hulpstructuren, borg volwaardige offline alternatieven en ontwerp diensten samen met gebruikers, zodat digitaal burgerschap een mogelijkheid wordt, en geen verplichting.