Met kunst het klimaatonrecht te lijf

Met het grootschalige project Just Art binden onderwijs- en onderzoeksinstellingen in binnen- en buitenland de komende jaren samen met kunstenaars de strijd aan tegen klimaatonrechtvaardigheid. Ann-Sophie Lehmann van de RUG en Ruby de Vos van de Hanzehogeschool zijn de kartrekkers.

^{Tekst: Lieke van den Krommenacker}

Klimaatrechtvaardigheid. Het klinkt abstract, net als de klimaatcrisis. De opwarming van de aarde, het verlies van biodiversiteit, de stijging van de zeespiegel: het zijn zaken die velen van ons zorgen baren, maar voor velen ook abstract blijven – een luxe die lang niet voor iedereen geldt. Hoe verander je hier iets aan?

Heus, we recyclen wat af en met een beetje geluk schrappen we de gehaktbal van ons menu. Maar hoe wapen je je nou écht tegen zo’n complex, overweldigend en allesomvattend probleem, waarvan de gevolgen zo veel verder reiken dan velen bereid zijn om te zien? En bovenal: hoe zorg je ervoor dat degenen die het minst verantwoordelijk zijn voor de crisis ook het minst getroffen worden, in plaats van omgekeerd – zoals nu het geval is?

Werk samen met kunstenaars, zeggen Ann-Sophie Lehmnann en Ruby de Vos. Omdat die in staat zijn om de problemen tastbaar en inzichtelijk te maken. En: verenig je, over de grenzen van wetenschap en kunst heen. In hun project Just Art brengen ze dan ook kunst en onderzoek, en theorie en praktijk, samen. Het doel: bijdragen aan een rechtvaardiger toekomst, met concrete initiatieven op lokaal, landelijk en internationaal niveau. Vorig jaar sleepten ze een NWO-subsidie voor van 6,8 miljoen euro in de wacht.

Kloof

‘Just Art gaat over science to society’, zegt Lehmann, professor kunstgeschiedenis en materiële cultuur aan de letterenfaculteit van de RUG. ‘Dus: hoe kunnen wij onderzoek echt naar de maatschappij brengen en zo bijdragen aan impact op het gebied van klimaatrechtvaardigheid? De kern is simpel: het zoeken naar manieren om kunst en artistiek onderzoek in te zetten voor het vergroten van het bewustzijn over klimaatrechtvaardigheid. En de kloof die er gaapt tussen bewustzijn en het overgaan tot actie verkleinen.’

Zo eenvoudig als het klinkt, zo weerbarstig is de realiteit, die vaak bestaat uit talloze werkelijkheden en evenzoveel dappere, maar versnipperde pogingen tot constructief handelen. Deze week, op 22 april is het Earth Day, de dag die sinds 1970 in het teken staat van milieubescherming. Inmiddels doen er ruim 190 landen aan mee, met allerlei evenementen. Niettemin roept het fenomeen weerstand op bij Lehmann.

‘Het idee dat je hier een speciale dag voor moet uitroepen, dat zou niet nodig moeten zijn. Iedere dag zou Earth Day moeten zijn. Er zijn heel veel kunstprojecten, heel veel mensen en heel veel instellingen, klein en groot, die iets doen op het gebied van klimaat. De ambitie van Just Art is verbindingen leggen en een gezamenlijke infrastructuur opzetten, met hulp van tien promovendi die ook kunstenaar zijn. Zodat aan het eind van de rit een gemeente die iets wil met klimaatrechtvaardigheid, gemakkelijk een kunstenaar weet te vinden en andersom.’

Klimaatmuurschildering

Waar praten we eigenlijk over als we het hebben over klimaatrechtvaardigheid? ‘Klimaatverandering versterkt bestaande ongelijkheden tussen sociale groepen, en heeft ook impact op natuur, dieren, en landschap,’ zegt Ruby de Vos, senior-onderzoeker materialen en kunst bij het lectoraat Art & Sustainability aan de Hanzehogeschool. ‘Veel stemmen worden helemaal niet gehoord. Wij willen duidelijk maken dat klimaatverandering vele gradaties kent. Het is voor iedereen erg, maar er zijn gemeenschappen voor wie de gevolgen ernstiger, en ook sneller ernstig uitpakken dan voor andere.’

Neem Aruba, waar een van de partneruniversiteiten van Just Art gevestigd is. De eilandbevolking stevent op termijn niet alleen af op problematisch oplopende temperaturen aan land en in de zee, maar ook met overstromingen en erosie aan de kust. Bovendien heerst er droogte. Klimaatverschijnselen met ingrijpende gevolgen voor de sociale, ecologische en ook mariene structuur.

Lehmann: ‘De onderzoeker in het project zal kijken hoe data over klimaatverandering zo verbeeld kunnen worden dat de impact veel tastbaarder wordt voor veel meer mensen. Data zijn complex en abstract. Ze worden snel weer vergeten, of zijn voor de meeste mensen te nietszeggend om echt aan te spreken. Onze partners daar werken nu samen met een kunstenaar die grote muurschilderingen maakt. Zodat toeschouwers iets zien waar ze zich aan kunnen relateren in plaats van de droge, taai onderzoeksresultaten.’

Museumtomaat

Iets dichter bij huis is er een samenwerking met het kunstenaarscollectief De Onkruidenier, opgericht door Jonmar van Vlijmen en Ronald Boer, dat in hun werk speculeert over toekomstige en hedendaagse relaties tussen mens en natuur. ‘Zij werken met het Van Abbemuseum in Eindhoven aan een langdurig, participatief kunstwerk, waarin mensen onder andere thuis zelf tomaten kweken. Zo ontstaat een groeiende tomatengemeenschap.’

Het project is een knipoog naar de kaskwekerij. Hierdoor zijn er het hele jaar verse tomaten verkrijgbaar, ook in maanden waarin ze in het wild niet zouden overleven. Tegelijkertijd wordt het steeds warmer in Nederland, en groeien tomaten op het balkon steeds gemakkelijker. De Vos: ‘Door de tomaat in een kunstcontext te plaatsen, laat je mensen anders naar tomaten kijken en nadenken over klimaatverandering.’ De samenwerking is een treffend voorbeeld van de science to society-benadering van Just Art, benadrukt ze. ‘Iedereen kan zich aanmelden om thuis te kweken. Je hoeft dus geen museum- of kunstliefhebber te zijn.’

Zij aan zij

Buiten de muren van instellingen en abstracties reiken, daarin schuilt volgens Lehmann en De Vos de grote kracht van de kunstenaar. De Vos: ‘Het is gemakkelijk om verlamd te raken door de complexiteit van de klimaatproblematiek. De politiek doet te weinig, grote vervuilers worden niet aangepakt, als individu voel je machteloos. Kunstenaars durven in dat gat te stappen en voelen zich vaak geroepen om klimaatrechtvaardigheid aan de kaak te stellen.’

Maar om daadwerkelijk iets voor elkaar te krijgen, hebben die kunstenaars wel onderzoekstijd en -geld nodig. En maatschappelijke partners – van musea en festivals tot overheden en klimaatorganisaties - met een groot bereik. Precies daarom, stellen Lehmann en De Vos, is Just Art nodig. Het grootschalige project kreeg niet voor niks de ondertitel Creating Common Grounds for Climate Justice Through Artistic Research mee.

Dus: kunstenaars, disciplines, gemeenschappen en zogeheten stakeholders van over het gehele Koninkrijk der Nederlanden samenbrengen. Dankzij de subsidie gaan zij in elk geval in de periode van 2026 – 2031 samen met tien andere onderwijs- en onderzoeksinstellingen in Nederland en Aruba en meer dan veertig maatschappelijke partners het klimaatonrecht te lijf. Lehmann: ‘Als dit straks goed loopt, dan helpt Just Art mee degenen die de grootste gevolgen ondervinden zichtbaar en hoorbaar te maken. Dat wij daar samen met zoveel mogelijk anderen aan mogen werken, is denk ik erg waardevol, zowel voor het academische werkveld als daarbuiten.’

Meer weten over Just Art? Zie www.justart.info