Groningen op de kaart als Europese hiphophoofdstad

Groningen kent al jaren een levendige hiphopscene, maar inmiddels heeft de subcultuur ook de academische wereld bereikt. Steven Gilbers doet onderzoek naar de taalkundige aspecten van rap. Hij werkte mee aan een tentoonstelling over hiphop in het Groninger Museum en haalde een internationaal hiphopcongres naar de stad.

^{Tekst: Kirsten Otten / Foto’s: Siese Veenstra}

Het is gelukkig rustig in het Groninger Museum wanneer ik Steven Gilbers tref voor een rondleiding door de tentoonstelling Hip Hop Is. Een schoolklas staat rondom een kunstwerk van Rammellzee en luistert naar de uitleg van een gids; op de achtergrond klinkt rapmuziek.

Gilbers is hier inmiddels kind aan huis. De universitair docent Engelse taalkunde met een specialisatie in hiphop en African-American English was nauw betrokken bij de totstandkoming van de expositie, die nog tot mei te zien is. Ook werkte hij er aan de voorbereidingen voor de European Hip Hop Studies Conference, in maart. ‘Samen met RUG-collega Alex de Lacey en de Leidse promovendus Dastan Abdali vorm ik het kernteam van de organisatie. Het was een vierdaags congres, met meer dan honderd sprekers, panelgesprekken rondom thema’s als hiphopactivisme, filmscreenings en uiteraard concerten en dans.’

Verliefd op hiphop

Hoewel Gilbers het congres ‘een beetje uit de hand gelopen’ noemt, is van stress niet veel te merken. Enthousiast loopt hij langs de werken die voor hem van betekenis zijn. Hij wijst naar foto’s van Martha Cooper en Henry Chalfant van graffitikunst op metro’s in New York. ‘Het idee achter deze train bombings was: als we niet in de kunstgaleries mogen hangen, dan maken we de stad zelf tot galerie,’ vertelt hij.

‘Die creativiteit en dat tegendraadse zitten diep geworteld in de hiphopcultuur en spraken mij als kind al aan. Op mijn negende kreeg ik van mijn vader, ook een taalkundige en muzikant, de cd The Marshall Mathers LP van Eminem. Ik begreep maar één woord in de tracklist: criminal. Dus ik skipte gelijk naar dat laatste nummer. You know why? Because I'm a criminal! Het knalde naar binnen en ik was op slag verliefd. Ik leerde de teksten uit mijn hoofd en verdiepte me in rijmschema’s. Eminem zei dat hij zwart klonk, en ik vroeg mij af wat dat dan betekende. Wat is African-American English, wat is hiphop-taal? Zo kwam het dat ik in de Groningse hiphopscene belandde, zelf ging rappen en Engels ging studeren. Eigenlijk is alles wat ik doe hiphop.’

Tupacs taal

Aangekomen in een zaal met portretten van hiphopgrootheden blijven we staan bij Dana Lixenbergs bekende zwart-witfoto van Tupac Shakur. ‘Voor zowel mijn masterscriptie als promotieonderzoek heb ik onderzoek gedaan naar Tupacs spraak en rapstijl en naar hoe deze veranderden nadat hij van de Amerikaanse oostkust naar de westkust verhuisde.’ Door minutieus te analyseren hoe klinkers, ritme en intonatie zich ontwikkelden, ontdekte Gilbers dat Tupac zijn stijl gaandeweg aanpaste aan zijn nieuwe identiteit als West Coast-rapper. ‘Je kunt niet geloofwaardig fuck New York zeggen met een New York-accent,’ lacht Gilbers. ‘Taal en muziek zijn instrumenten om identiteit uit te drukken. In hiphop zijn vorm en inhoud nauwelijks te scheiden. Ritme en uitspraak weerspiegelen een sociale werkelijkheid en Tupac begreep dat als geen ander.’

Gelaagdheid

Als docent taalkunde bij de opleiding Engels zet Gilbers zijn onderszoekslijn verder door: ‘Vorig jaar heb ik voor het eerst het keuzevak The Language of Hip Hop gegeven, waarin creatieve aspecten als wordplay aan bod kwamen, maar ook zoiets complex als gender norms in hiphop wat mooie discussies met studenten opleverde.’

Dat uitingen uit de hiphopcultuur nu worden omarmd als geaccepteerde kunstvormen, een plek krijgen in musea en wetenschappelijk worden bestudeerd, betekent volgens Gilbers niet dat de scene zijn authenticiteit en betekenis verliest: ‘Integendeel: de maatschappijkritische dimensie is nog zeer aanwezig. Hiphop reageert ook nu op politieke spanningen, sociale ongelijkheid en identiteitsvragen – soms expliciet, maar meestal extreem gelaagd. Alleen te doorgronden voor wie echt luistert.’

Groningse scene

In de tentoonstelling is een aparte ruimte gewijd aan de Groningse hiphopgeschiedenis, ingericht door Sherlock Telgt en Dennis Kok, alias DJ Lowpro. ‘Beiden zijn veteranen uit de lokale scene die zich er hard voor hebben ingezet dat deze zaal er kwam.’ Gilbers maakt zelf ook deel uit van die scene, als rapper – onlangs bracht hij bij een Amerikaans label de single Scenic Route uit – en als programmeur bij het evenement Homebase. ‘Zeker in de early days was Groningen een belangrijke plek voor graffiti en hiphopmuziek in Nederland, dat blijft vaak onderbelicht.’

Kennis als pijler

Ook is in de expositie aandacht voor het hiphop-onderzoek aan de RUG door Gilbers en Abdali. ‘Ik ben heel blij dat ons werk hier wordt genoemd,’ vertelt Gilbers. ‘Kennis is namelijk een van de vijf pijlers van hiphop, naast DJ’ing, graffiti, breakdance en rap. Als je de volledige cultuur wilt behandelen, kun je kennis en onderzoek niet achterwege laten. Die gedachte vormt ook de kern van The European Hiphop Studies Network, waarbij onderzoekers van over de hele wereld zijn aangesloten uit disciplines variërend van taalkunde en antropologie tot geschiedenis en religiestudies. Hun doel is niet alleen kennis produceren, maar die ook delen buiten de academische wereld.’

De waardering voor kennis in hiphopcultuur komt ook voorbij in de zaal over Kemet, het oude Egypte. ‘Egyptische en Nubische motieven in hiphopcultuur staan voor prekoloniale kennis en spiritualiteit. Het zijn symbolen voor een soort black excellence-idee; een reactie op het slavernijverleden en op het huidige racisme, waarin mensen van kleur worden weggezet als minderwaardig.’

Groningen als hiphopstad

Met de tentoonstelling en het congres hoopt Gilbers Groningen internationaal steviger op de kaart te zetten als hiphopstad en de RUG als centrum voor hiphopstudies wereldwijd. ‘Wat mij betreft komt er een minor- of masterprogramma dat focust op hiphop en alle facetten daarvan. Ik denk dat daar vraag naar is en dat daar mogelijkheden voor zijn, mits er tijd, geld en ruimte voor komen om dat te ontwikkelen. Als faculteit en universiteit mag je niet stagneren en een veld als hiphopstudies kan een frisse wind zijn waarmee een nieuw en zeer welkom publiek wordt aangesproken.’

Meer informatie

• Steven Gilbers