Reimagining the terraqueous: ecocritical art and its perspectives on the Dutch coast
De ecokritische visie van kunstenaars op de Nederlandse kust
Anna-Rosja Haveman laat in haar proefschrift zien hoe hedendaagse kunstenaars de Nederlandse kust op een ecokritische en creatieve wijze benaderen. Juist haar complexiteit en tegenstrijdigheden maken kunst bij uitstek geschikt om de veelzijdige ecologische crises te doorgronden. Daarbij blijkt de verscheidenheid in vormtaal essentieel voor ecokritische kunst om verschillende publieken te bereiken. Hoewel kunstenaars soms proberen de bestaande orde radicaal te bevragen, maakt hun werk vooral de complexe verwevenheid van landschappen zichtbaar, evenals de onzekerheden die daarin besloten liggen en waarom collectiviteit van belang is.
Centraal in Havemans onderzoek staat het begrip ‘terraquiaans’: de voortdurende verwevenheid tussen land (terra) en zee (aqua). Aan de hand van uiteenlopende kunstwerken laat Haveman zien hoe kunstenaars onze ideeën over natuur, de kust en de menselijke relatie met de zee bevragen en opnieuw vormgeven. Kunst maakt ecologische verstrengelingen niet alleen zichtbaar, maar ook voelbaar en voorstelbaar.
Het proefschrift bestaat uit twee delen. In het eerste deel analyseert Haveman de historische Nederlandse gedachte van de ‘strijd tegen het water’. In analyses van werken van Astrid Nobel, Robert Smithson, Vibeke Mascini, RAAAF en Tanja Engelberts maakt Haveman duidelijk hoe kunstenaars thema’s als kustonderhoud, data, fossiele industrie, erfgoed, en onzekerheid verbeelden. Hun werk verschuift de aandacht van controle en beheersing naar kwetsbaarheid, afhankelijkheid en ecologische verstrengeling. Daarbij gaan kritische houdingen en verwondering voor natuur vaak hand in hand.
In het tweede deel richt Haveman zich op participatieve kunstprojecten in de Waddenzee. Via Han Jansens Waddenprojecten (1979–1981) en De Onkruideniers Relearning Aquatic Evolution (2022) onderzoekt Haveman hoe kunst mensen lichamelijk en zintuiglijk laat ervaren hoe dynamisch de relatie tussen land en zee is. In het ritme van eb en vloed verschijnt de kustlijn niet langer als een vaste grens, maar als een voortdurend veranderend ‘terraquiaans’ landschap. Door archiefonderzoek, interviews, participatie en auto-etnografie te combineren, toont Haveman hoe kunst nieuwe inzichten creëert, die helpen om ecologische crises, onzekerheid en collectiviteit te begrijpen.