Wetenschap Werkt | Boer en wetenschapper trekken samen op in de landbouwtransitie

De wetenschap draagt dag in, dag uit bij aan oplossingen voor uiteenlopende maatschappelijke problemen. Van nieuwe medicijnen tot slimme oplossingen voor de landbouw; ons onderzoek helpt de maatschappij vooruit. Dit is echter niet altijd meteen zichtbaar. In de nieuwe rubriek Wetenschap Werkt, delen we daarom verhalen die gaan over concrete innovaties, producten en ideeën om te laten zien dat wetenschap werkt!

_{Tekst: Jaap Ploeger, Corporate Communicatie RUG}

Decennialang moesten boeren steeds meer produceren om een goede boterham te kunnen verdienen. Supermarktpartijen en de agro-industrie bepalen de vaak lage prijzen die boeren ontvangen voor hun producten. De grond is uitgeput en er is steeds meer bodembemesting nodig. De biodiversiteit in landbouwgebieden is schrikbarend afgenomen. Daarnaast moeten boeren voldoen aan steeds weer veranderende wetgeving. Boeren willen wel duurzamer produceren maar zijn aan alle kanten klemgezet.

Het Centrum voor Duurzame Landbouw Transitie (CDLT) van Campus Fryslân (CF) gaat daarom duizend boeren begeleiden om de stap te maken naar een duurzamer bedrijf waarin ze gezond kunnen ondernemen met oog voor bodem en biodiversiteit én waarmee ze een goede boterham verdienen. Hoogleraar en directeur Gjalt de Jong en programmamanager Ingrid van Huizen vertellen waarom en hoe.

Het moet anders

De Jong besefte samen met toenmalig decaan van het CF en huidig CvB-voorzitter Jouke de Vries zo’n zes jaar geleden dat de landbouw zou moeten veranderen: ‘Waar is het natuurrijke Friese landschap van onze jeugd, vroegen wij ons af. De vogels zijn weg en het grasland eentonig. Toen hebben we bedacht dat we een grootschalig programma moesten opzetten en dat de RUG als ‘nieuwe’ duurzame landbouwuniversiteit een belangrijke rol in de transitie zou kunnen spelen in Noord-Nederland.’

Dat het CDLT onder Campus Fryslân valt is dan ook geen toeval, die faculteit is opgericht om zich bezig te houden met lokale maatschappelijke vraagstukken. De Jong ervaarde in eerste instantie nog behoorlijk wat weerstand van vakgenoten. ‘Jij moet gewoon papers schrijven, Gjalt, zeiden sommigen tegen mij,’ zegt hij minzaam. Hij zette door en in Ingrid van Huizen vond hij de programmamanager die met de voeten in de klei staat: ze was zelf lange tijd werkzaam in de landbouwsector en actief als boer. Zij is de link tussen de universiteit en de praktijk. Met miljoenen subsidies van het Ministerie LVVN en het Nationaal Groeifonds konden ze van start.

Samenwerking

Volgens de Jong is het duidelijk: willen we de mens redden, dan moeten we zo snel als mogelijk naar een circulaire economie. Voor de boer betekent dat de transitie naar regeneratieve landbouw. En dat kan volgens hem: 'Met het programma ReGeNL dat we hebben geschreven begeleiden we boeren naar een duurzamer regeneratief model. Door met boeren aan tafel te gaan zitten, horen we waar zij behoefte aan hebben en kunnen we boeren met wetenschappelijke methoden op een praktische manier begeleiden. Wetenschap en praktijk komen dus mooi samen.’ Niet alleen de boeren maar ook financiers als de Rabobank en ketenpartijen uit de agro-industrie praten mee omdat ook zij inmiddels zien dat het anders moet.

Een goed begin

Inmiddels zijn zo’n 170 boerenbedrijven begonnen met het transitieprogramma dat onder het ReGeNL consortium valt en waarbij het CDLT de directe begeleiding van de boeren organiseert. Daarbij zorgen RUG-onderzoekers voor de wetenschappelijke onderbouwing van het transitieproces. Deze eerste groep deelnemers worden dit jaar gevolgd door nog eens 300 bedrijven. Er hebben ondertussen nog eens ruim 150 boeren interesse getoond om dit jaar mee te doen.

Ingrid van Huizen legt uit hoe het in zijn werk gaat: ‘De boeren die meedoen aan het programma krijgen een persoonlijke begeleider met wie zij alle processen binnen hun bedrijf doorlopen. Dat gaat om ecologische processen, de bedrijfsvoering en het sociaal-culturele en economische aspect. Gezamenlijk met de agrarische begeleider wordt bekeken welke bedrijfsveranderingen uitgevoerd worden.

De kracht van het programma zit ‘m er ook in dat boerenbedrijven in clusters in eenzelfde gebied meedoen. Zo kunnen boeren met hun directe collega-boeren van gedachten wisselen en elkaar steunen. ‘De deelnemers doen vier jaar mee in het programma,’ vertelt Van Huizen, ‘Vanuit de leervragen van de boeren wordt gekeken hoe kennis en onderzoek vanuit het CLDT na die 4 jaar blijvende impact voor de boeren en Agrofoodsector kan realiseren.’

Verschil maken op het erf

De boer kan aangeven waar in de bedrijfsprocessen de grote vraagstukken liggen. Onderzoekers gaan daar dan mee aan de slag. ‘Op dit moment zijn er vijf PhD’s en een postdoc aangesteld die in de praktijk bij de boeren op het erf onderzoek doen,’ vertelt De Jong. ‘Die onderzoeken gaan onder andere over analyses van duurzame businessmodellen, het opzetten van een brede kennisinfrastructuur over regeneratief boeren en over historische landschapselementen die ecologische kansen bieden.’

Alle aspecten van het boerenbedrijf worden onder de loep genomen. Zo wordt onderzocht of het misschien beter is om over te stappen op andere gewassen die van oorsprong geschikter zijn voor een specifieke bodemsoort. Hoe pak je dat aan en kan die overstap renderen? Ook willen boeren weten of ecologisch verantwoorde groenbemesting wel genoeg voordeel oplevert. Hetzelfde met het terugbrengen van pesticidengebruik, wat levert het ecologisch én economisch op?

Boeren die de overstap naar een regeneratief bedrijfsmodel willen maken hebben ook interne meningsverschillen, het sociaal-culturele aspect. ‘Zo wil vader bijvoorbeeld nog traditioneel boeren en de kinderen willen het duurzamer doen, hoe overbrug je dan dat verschil in opvattingen? Ook daarin kan het CDLT ondersteunen,' vertelt Van Huizen.

Nieuwe wetenschap

De Jong en Van Huizen bedrijven met het CDLT een nieuw soort wetenschap. ‘Wat wij hier doen is uniek', zegt De Jong ‘Het is in academische zin interdisciplinair en transdisciplinair samenwerken aan een grote maatschappelijke uitdaging. Direct in de praktijk, waarbij wetenschap ondersteunend is aan het transitieproces. Daarmee lopen we binnen de universiteit, en misschien wel Nederland, voorop.’

Waar het praktijkgedeelte inmiddels is vormgegeven en de eerste onderzoeken lopen, wordt ook het onderwijs dit jaar opgetuigd. Omdat er niet vanuit de ivoren toren met onderzoeksrapporten wordt gestrooid, maar er samengewerkt wordt op het erf, biedt het CDLT perspectief om voor de boeren, de natuur en de maatschappij echt een verschil te maken.

Meer informatie

• Centrum voor Duurzame Landbouw Transitie

• CDLT jaaroverzicht 2025

Wil je meer weten over Wetenschap werkt? Bekijk dan de overzichtspagina voor alle edities.