Het goede doen in complexe situaties

2025 was het jaar van overstromingen, oorlogen, aardbevingen, genocide, droogte, honger, uitbraken van infectieziekten, overvolle en smerige vluchtelingenkampen en gesloten grenzen. Het was ook het jaar dat de humanitaire sector zelf in crisis raakte. De grootste financier, de VS, zette een streep door de jaarlijkse bijdrage van negen miljard dollar. ‘De sector moet zichzelf heel snel opnieuw uitvinden en daar heb je out-of-the-box-denkers voor nodig’, stelt NOHA-directeur Nadine Voelkner.

_{Tekst: Helma Erkelens / Foto’s: Henk Veenstra}

Hoe krijgen we de humanitaire catastrofe in Sudan op de agenda van wereldleiders? Waar hebben de mensen in Gaza behoefte aan, acuut en op de lange termijn? Welke ondersteuning hebben lokale autoriteiten in Indonesië nodig om bij de enorme overstromingen hulpgoederen ter plekke te krijgen? Welke lessen zijn er te trekken uit de ebola-crisis van een paar jaar geleden?

Het vinden van antwoorden op dit soort vragen, linksom of rechtsom, en het leren ontwikkelen van wegen en die evidence based maken; daar gaat het om in de NOHA-master. NOHA staat voor Network on Humanitarian Action: acht Europese universiteiten die samen een tweejarige master organiseren. Rijksuniversiteit Groningen doet al bijna 30 jaar mee.

De master stoomt studenten klaar voor leidende en strategische functies bij hulpverleningsorganisaties zoals het Rode Kruis, Unicef, UNHCR of Artsen zonder Grenzen, maar bijvoorbeeld ook bij de EU en op ministeries. Afgestudeerden zitten aan de onderhandelingstafel met regeringen en hulporganisaties om financiering voor hulp te krijgen of toegang tot een gebied, ze geven leiding aan hulporganisaties, ze coördineren en organiseren hulpacties, ze onderzoeken naar wat in specifieke omstandigheden werkt en wat niet.

Gevoel krijgen voor de impact

Net als in een echte crisis worden studenten ondergedompeld in een thema ergens in Europa. Die benadering geeft in korte tijd een indruk van de enorme complexiteit van humanitaire crises. Dit jaar was dat environment, de impact van een crisis op de leefomgeving. ‘Klimaatverandering zorgt voor overstromingen, tekort aan water, er is droogte en als gevolg is er honger en slaan mensen op de vlucht’, geeft NOHA-directeur Nadine Voelkner als voorbeeld. ‘Denk ook aan de impact van vervuiling en oorlog. In Gaza worden de leefomgeving en de economie structureel vernietigd. Dat maakt het voor de Palestijnen onmogelijk om aan herstel te werken. Wat betekent dat dan voor de humanitaire acties die je kunt ondernemen?’

Rugzak vol kennis

Na die eerste week verspreiden studenten zich over de acht universiteiten. Die zorgen in het eerste semester voor een stevige rugzak met kennis over de politieke dynamiek, internationale relaties, volksgezondheid, culturele antropologie, management, juridische aspecten en nog veel meer. Het curriculum is dat semester overal hetzelfde. Daarna kiezen studenten een specialisatie die per universiteit verschilt.

Gronings accent

Het onderzoek en onderwijs van NOHA Groningen richt zich op context- en omgevingsanalyses, de logistieke keten, het in kaart brengen van de diverse belangen met het oog op latere onderhandelingen en evidence based besluitvorming. Een wetenschappelijke aanpak staat centraal en daarbij horen competenties als kritisch denken, reflectie, creativiteit en flexibiliteit. Bewustwording van ethische dilemma’s is een rode draad. Voelkner: ‘In de humanitaire sector heb je daar continu mee te maken, want je wilt het goede doen, geen schade berokkenen. Bijvoorbeeld: hoe reageer je op autoriteiten die je weigeren het gebied binnen te gaan? Wat is het effect als je je terugtrekt? Je zit met regeringen om tafel als onderhandelaar. Maar soms is de overheid zelf deel van het probleem. Hoe ga je daar dan mee om?’

Studenten uit allerlei culturen

De grote diversiteit in de achtergrond van de studenten draagt extra bij aan kritisch denken, reflectie, creativiteit en flexibiliteit, stelt adjunct-directeur Nazanin Zadeh-Cummings. ‘Sommigen hebben net hun bachelor, anderen hebben al in de humanitaire of in een andere sector gewerkt. We hebben artsen, ingenieurs, natuurkundigen, mensen met een achtergrond in business of internationale betrekkingen, politicologen, cultureel antropologen. Ze komen uit heel verschillende delen van de wereld en soms ook uit crisisgebieden. Al die verschillende ervaringen en invalshoeken zorgen voor nieuwe inzichten.’

Zo worden ze zich bijvoorbeeld bewust van de eigen normen en waarden, en die van anderen. En dat is nodig, stelt Voelkner. ‘Onbewuste vooronderstellingen geven problemen in de hulpverlening', zo blijkt uit ons onderzoek. Vaak spelen een onderhuids westers superioriteitsgevoel en verborgen racisme mee in beslissingen. Dus hoe zit dat bij jouzelf?’ Zadeh-Cummings: ‘Je leert van elkaar. Het is een geweldig leerproces, ook voor de docenten.’

Oog voor lokale oplossingen

Hoe hulpverlening kansen mist vanwege ingebakken westerse denkbeelden illustreert Voelkner met het onderzoek van een student met een achtergrond als psycholoog. Zij wilde weten hoe lokale Indonesiërs omgaan met trauma na een natuurramp. In de wijde omgeving was maar één psychiatrische kliniek. Voelkner: ‘Veel mensen gingen naar een traditionele healer. Ze vergeleek de behandeling van de healers met die van psychologen en psychiaters in de Verenigde Staten. Wat bleek? Er waren overeenkomsten in hoe ze naar trauma kijken en in de oefeningen die ze patiënten geven. Terwijl hulporganisaties traditionele healers over het algemeen niet zien als professionele hulp. Er is vaak weinig oog voor lokale oplossingen. Maar als hulp schaars is, zou een humanitaire organisatie daar juist op kunnen inzetten.’

Ontheemd als student

Een onderzoek om nooit te vergeten is dat van Nancy, een hulpverlener uit Sudan. Tijdens haar onderzoek in Darfur werd de situatie onhoudbaar en moest ze zelf het land verlaten. De NOHA-docenten hielden hun hart vast vanwege de gevaren en onzekerheid waarin Nancy verkeerde. ‘Gelukkig had zij al ervaring als internationaal humanitair professional. Bovendien leer je ook hoe je je eigen psychosociale welzijn bewaakt.’

‘Uiteindelijk schreef Nancy een auto-etnografie over hoe het is om een forced displaced woman te worden’, zegt een trotse Voelkner. ‘Haar onderzoeksvraag was: welke hindernissen ervaren vrouwen wanneer ze ontheemd raken en in Cairo weer een leven moeten opbouwen. Er is amper werk, je hebt geen familie, geen netwerk en er zijn talloze vrouwen in dezelfde situatie. Het belang van dit soort participatief onderzoek is groot’, aldus Voelkner. ‘Via Nancy hoorden we de stem van mensen die werkelijk hebben ervaren hoe het is om een catastrofe mee te maken, om als vluchteling te leven. Dat gebeurt nog te weinig.’

Meerwaarde van academische humanitaire professionals

Voelkner: ‘Je hebt mensen nodig die ter plekke voedsel, medicijnen en hulpgoederen uitdelen. Maar ook mensen die met een helikopterblik naar situaties kijken en constateren: wat is het beste om te doen? Dat vraagt om kritisch kijken, reflectie, creativiteit en flexibiliteit. Door de zware bezuinigingen op de humanitaire sector en de enorme competitie die daardoor is ontstaan binnen en tussen hulporganisaties, zijn deze competenties extra nodig’

Meer informatie

• Nadine Voelkner
• Nazanin Zadeh-Cummings