Skip to ContentSkip to Navigation
About usNews and EventsNews articles

Het sprookje van de vrouwelijke paus

06 april 2010
dr. Mathilde van Dijk trad  zondag, 11 april 2010 tussen 10.00-11.00 uur, op in het VPRO-geschiedenis-programma OVT op radio 1 .
Pausin Johanna
De film over pausin Johanna (gespeeld door de Duitse actrice Johanna Wokalek) vertelt het legendarische verhaal van de vrouw die zich als man voordoet en zo de top bereikt. © Trouw

Mathilde van Dijk bekeek de nieuwe film over de vrouwelijke paus Johanna. De genderdeskundige, met de Middeleeuwen als aandachtsgebied, geeft commentaar op dit sprookje. Voor het bestaan, ooit, van een pausin ontbreekt historisch bewijs.

Het verhaal gaat dat er in de negende eeuw een vrouwelijke paus is geweest. De nieuwe film ’Pope Joan’ vertelt het verhaal van de jonge Johanna die zich verkleed zou hebben als man om door te kunnen leren in het klooster.

Vanwege haar wijsheid en rust wordt ze uitverkoren voor het hoogste ambt van de katholieke kerk. Twee jaar later valt ze, nog altijd volgens het verhaal, door de mand als ze tijdens de paasprocessie plotseling een kind baart.

Over wat er daarna met haar gebeurt, doen vele verhalen de ronde. Vanaf de 13de eeuw melden verschillende bronnen het bestaan van ’pausin’ Johanna, maar haar naam is niet terug te vinden in het Liber Pontificalis, het Boek der Pausen. Na de ontmaskering zou haar naam verwijderd zijn.

„Dat zóu kunnen”, zegt Mathilde van Dijk, specialist in genderverhoudingen in de Middeleeuwen en als kerkhistoricus verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. „De consensus is dat er nooit een vrouwelijke paus geweest is”, aldus Van Dijk. „Maar zeker weten doen we het niet. Geschiedenis is een discussie zonder eind. Dat is ook het mooie van deze film. Het laat zien dat Johanna nog niet uit de geschiedenis is verdwenen. Waar of niet, het gaat om het idee.”

Eerst maar het verhaal. Dat begint in een koude winter, ergens in het Frankische rijk. Bij het vuur in een groezelig hutje wordt een meisje geboren, in een arm gezin in een dorp. Johanna is voorbestemd tot het traditionele bestaan van een dorpsvrouw. Maar ze is leergierig en wil meer. Haar strenge vader vindt haar intellectuele ambities godslasterlijk, maar Johanna geeft niet op. Ze overtuigt haar broer, haar stiekem te onderwijzen en verrassend snel leert ze lezen en schrijven. Haar heldere geest en intellect trekken de aandacht van een plaatselijke leermeester. Op zijn aanraden wordt ze als het enige meisje toegelaten tot de kloosterschool.

De Duitse regisseur Sönke Wortmann maakte er een romantische film van. Een fictief verhaal, gepresenteerd als geschiedenis. Kerkhistoricus Mathilde van Dijk bekeek ’Pope Joan’ en noemt het een ’vermakelijke avonturenfilm’. „Het is een vrij vlakke film met weinig pretenties”, zegt ze. „Aan de man-vrouw verhoudingen wordt niet getornd. Het is duidelijk dat alleen mannen priester kunnen worden en dus ook paus.

Johanna is eigenlijk een stout, wijsneuzig meisje, dat veel bereikt, maar uiteindelijk toch wordt bestraft.”

De bisschop van Dorstad zit aan het avondmaal met een mooie vrouw op schoot. Johanna wordt binnen geleid. Ze is uitgenodigd om aan de kloosterschool te studeren, maar het schoolhoofd is tegen. Meisjes kunnen immers niet leren. „Wat heb je daarop te zeggen?”, vraagt de bisschop. De zaal valt stil. Johanna is een jaar of twaalf en staat na een lange reis in haar vuile lompen in de volle eetzaal. „Hoe kan een vrouw ondergeschikt zijn”, antwoordt ze bedachtzaam. „De vrouw is geschapen uit een rib van Adam. De man is uit klei gevormd.”

Het feest in de volle eetzaal is volgens Van Dijk ’wel erg clichématig verbeeld’. Grove mannen, veel viezigheid en mensen met de meest vreselijke vergroeiingen. Johanna is hier de verheven heldin, die zich niet neerlegt bij de onderdrukking van vrouwen. „Toch is de film geen feministisch pamflet” vindt Van Dijk. Johanna mag er immers nooit voor uit komen dat ze vrouw is.

„Het verhaal doet denken aan heilige travestie”, zegt Van Dijk. „Er bestaan verschillende legenden waarin meisjes zich verkleden als man en toetreden tot een kloosterorde. Die vrouwen werden vaak de ideale broeder.

Een van de dingen die hun in de verhalen overkomen, is dat ze ervan worden beschuldigd een vrouw zwanger te hebben gemaakt. Dat kan natuurlijk niet, maar de monnik uit het verhaal doet nederig boete. Pas als hij overlijdt, ontdekken de andere monniken dat ’hij’ eigenlijk een vrouw was. De monniken zijn dan vol bewondering. Van vrouwelijke heiligen werd altijd gezegd: „Zij was eigenlijk man geworden.” Dat was voor vrouwen veel moeilijker dan voor mannen. Want, dat moet gezegd worden, ook mannen moesten hard werken om ’echt man’ te worden, in de zin van geestelijk man.”

Johanna werkt in het klooster onder de naam Johannes Anglicus. Ze bekwaamt zich in de medische wetenschap en is aangesteld als vertaler van Griekse geschriften. Op een zomerdag loopt ze haastig door de kruidentuin. Een straaltje bloed loopt langs haar been. Een medebroeder uit zijn bezorgdheid. „Broeder Johannes, bent u gewond?” Johanna kijkt verschrikt op. „Een kleine snee, het is niks.”

„Een vrouw die menstrueert, bezoedelt het altaar, volgens een opvatting die toen gangbaar was”, vertelt Van Dijk. „In de Middeleeuwen geloofden ze dat er een bepaalde balans was in verschillende lichaamsvochten en elementen in het lichaam. Als er een meisje geboren werd kwam dat, in de visie van toen, doordat er iets was misgegaan tijdens de zwangerschap. Bij het meisje was het vuur, de lichaamskracht, onvoldoende ontwikkeld. Zij was gedoemd tot een bestaan als nat en vochtig wezen. Ze menstrueert en als ze een kind krijgt kan ze die voeden met melk. Meisjes kunnen daarom minder goed leren en zijn meer tot zonde geneigd dan mannen. Vrouwen zijn minder geschikt voor het geestelijke, want het geestelijke wordt met het vurige geassocieerd, met God. Maar er is wel enige speelruimte. Een vrouw die ascetisch leeft, kan haar water en vochtigheid kwijtraken. Door veel te vasten, stoppen de maandelijkse bloedingen, de vrouw wordt dan als man gezien.”

Op zijn sterfbed overhandigt Johanna’s broer haar een amulet met een beeltenis van Sint Catharina.

„Jullie zijn zusters in geest”, zegt hij. „Zij zal je verder leiden.”

De verwijzing naar Sint Catharina plaatst het verhaal in de dertiende-eeuwse discussie over de kerkelijke macht. Het verhaal van de welbespraakte martelares uit Alexandrië werd destijds gebruikt als argument om ook vrouwen te laten prediken. „Catharina is een martelares uit de vierde eeuw. Op een dag hoorde ze geloei van koeien en zag ze dat de keizer een groot offer bracht aan Jupiter. Catharina ging met hem in discussie en bekeerde vijftig aanwezige filosofen en de keizerin tot het christendom.

Catharina werd als straf ter dood veroordeeld. Zo werd ze de beschermheilige van de theologie. Na het Tweede Concilie is Catharina, vanwege gebrek aan historische authenticiteit, geschrapt uit de heiligenkalender. Toch is zij nog altijd heel aanwezig.”

Zo is het ook met ’pausin’ Johanna. „Het laat ons de kracht van verhalen zien” vindt Mathilde van Dijk. „Die hoeven niet feitelijk juist te zijn, want er is vrijheid om te spelen met geschiedenis. Blijkbaar blijft het verhaal ons boeien en kan het ons telkens iets nieuws vertellen.”

© Trouw 2010

Pope Joan, een middeleeuws kostuumdrama

’Pope Joan’ is de verfilming van het gelijknamige boek van de Amerikaanse auteur Donna Woolfolk Cross (1996).

Het boek is gebaseerd op zeven jaar archiefonderzoek, waarna Woolfolk Cross veronderstelt dat de rk kerk bewust het bestaan van de pausin heeft uitgewist. Het indirect ‘bewijs’ is volgens haar echter wel overtuigend. Zo zou er een speciale stoel met een gat bestaan, waarop de nieuwe paus plaats moest nemen zodat gecontroleerd kon worden of hij een man was. Het bestaan van die legendarische stoel leidt een hardnekkig leven in de overlevering.

Pausin Johanna zou in de negende eeuw, rond 855, het hoogste ambt in de rk kerk bekleed hebben. Volgens andere verhalen leefde ze twee eeuwen later.

De legende werd in 1972 al eens eerder verfilmd, toen met Liv Ullmann in de hoofdrol. Nu speelt de Duitse actrice Johanna Wokalek de pausin. Paus Sergius, die Johannes Anglicus in de film als adviseur aanneemt, wordt gespeeld door John Goodman.

Het middeleeuwse kostuumdrama werd geregisseerd door Sönke Wortmann, die in zijn vertolking trouw bleef aan de gebeurtenissen zoals omschreven door Donna Woolfolk Cross.

Pope Joan (originele Duitse titel: ’Die Päpstin’) draait sinds 1 april in de Nederlandse bioscopen.

Laatst gewijzigd:14 december 2018 15:25

Meer nieuws