Een veilige en weerbare samenleving begint lokaal

‘Bij brede veiligheid en weerbaarheid gaat het om veel meer dan alleen de geopolitieke situatie, waar momenteel veel aandacht naar uitgaat,’ vertelt hoogleraar Natascha van der Zwan, die sinds vorig jaar de Aletta Jacobsleerstoel Global & Local Governance, met focus op veiligheid bekleedt. Met haar leerstoel gaat ze onderzoekslijnen op het gebied van brede veiligheid bij elkaar brengen, zoals sociale zekerheid, financiële stabiliteit en duurzaamheid. ‘Het mooie van Campus Fryslân is dat dit hier kan plaatsvinden. De faculteit richt zich op grote maatschappelijke transities, en veiligheid en weerbaarheid beginnen altijd in je eigen gemeenschap.’

^{Tekst: Jaap Ploeger, Corporate Communicatie RUG}

Brede veiligheid

‘Brede veiligheid is een begrip dat binnen onze organisatie vaak wordt gebruikt en sterk doet denken aan het concept van brede welvaart,’ vertelt Van der Zwan. ‘Net zoals brede welvaart de economie niet alleen bekijkt vanuit economische groei, maar ook vanuit welzijn, tevredenheid en de mogelijkheden voor mensen om zich te ontplooien, probeert brede veiligheid op een vergelijkbare manier de maatschappij te benaderen.’

Veiligheid gaat niet alleen over klassieke thema’s zoals geopolitiek, militaire dreiging of defensie; onderwerpen die momenteel veel aandacht krijgen in het publieke debat. ‘Als je kijkt naar hoe burgers veiligheid daadwerkelijk ervaren in hun dagelijks leven, blijkt dat veiligheid veel meer dimensies heeft. Het gaat bijvoorbeeld ook om klimaatbestendigheid: de vraag of onze leefomgeving veilig blijft in een veranderend klimaat. Daarnaast spelen sociale zekerheid en een goed sociaal vangnet een rol, zodat mensen beschermd zijn wanneer het tijdelijk minder goed met hen gaat.’ 

Economische stabiliteit en de onafhankelijkheid van productieketens zijn eveneens belangrijke factoren, zeker in een tijd van internationale onzekerheid. Ook digitale veiligheid vormt tegenwoordig een cruciale pijler, bijvoorbeeld binnen universiteiten en andere kennisinstellingen. Vanuit het perspectief van onderwijs en onderzoek is het daarom belangrijk om deze thema’s niet los van elkaar te behandelen, maar juist samen te brengen.

Sterke gemeenschap

‘Tegelijkertijd ligt het antwoord op veel veiligheidsvraagstukken niet alleen bij de overheid, maar ook in de samenleving zelf. Begrippen als weerbaarheid en paraatheid spelen daarin een belangrijke rol. In het debat over noodpakketten werd bijvoorbeeld vaak opgemerkt dat de nadruk vooral ligt op individuele voorbereiding. Maar wanneer zich echt een crisis voordoet, is een sterke gemeenschap minstens zo belangrijk’, stelt Van der Zwan.

‘Mensen moeten kunnen rekenen op hun omgeving en op netwerken van steun. Juist daarom vraagt veiligheid om een breder perspectief, waarin verschillende domeinen met elkaar worden verbonden. Dat is wel echt een Campus Fryslân perspectief. Het bijzondere is dat we veel samenwerken met regionale partners. En we merken dat die heel erg met dit soort brede veiligheidsvraagstukken zitten, waar ze bepaalde kennisvragen over hebben.’

Lokale weerbaarheid

‘Ik heb bijvoorbeeld contact gehad met een gemeente die werkt aan maatschappelijke weerbaarheid. Vanuit het ministerie kregen ook zij een brochure over noodpakketten, maar volgens hen sluit die onvoldoende aan bij hun lokale situatie. Weerbaarheid vraagt namelijk om een bredere aanpak, waarbij zaken als sociale cohesie, voldoende middelen voor inwoners en goede zorgvoorzieningen samenkomen.’

Tegelijk lopen gemeenten tegen organisatorische problemen aan: beleidsterreinen zijn vaak gescheiden, terwijl vraagstukken zoals veiligheid juist samenwerking tussen afdelingen vereisen. Wendbare organisaties zijn nodig om snel op veranderingen te reageren. ‘Vanuit die uitdaging ontwikkelen wij in onderzoek en onderwijs een lijn rond governance (bestuur) en veiligheid, waarin we samen met lokale partners onderzoeken hoe brede veiligheid concreet kan worden toegepast.’

Veiligheidscampus

De Veiligheidscampus in Assen biedt volgens Van der Zwan een goede gelegenheid om juist in dit soort vraagstukken te duiken. Het is een samenwerkingsverband dat voortkomt uit een breed veiligheidsvraagstuk: veiligheid in relatie tot de samenleving en de noordelijke regio. Tegelijk biedt het kansen om lokale en regionale capaciteit op het gebied van brede veiligheid te versterken. 

Uit de eerste bijeenkomsten blijkt dat de Veiligheidscampus een veel breder terrein beslaat dan waar de meeste mensen aan denken als ze horen dat Defensie een partner is. ‘Er zijn themagroepen ontstaan rond maatschappelijke weerbaarheid, economie en democratische weerbaarheid, bijvoorbeeld in relatie tot polarisatie en digitale veiligheid. Dat laat zien dat veiligheid hier niet alleen als een defensievraagstuk wordt benaderd. Juist de brede aanpak staat centraal, waarbij ook ruimte is voor kritische gesprekken over de rol van defensie binnen onderzoek en onderwijs.’

Onderwijs opzetten

Ook is Van der Zwan bezig om het onderwijs mede vorm te geven. Binnen de brede master Sustainable Futures is vanaf september 2026 de specialisatie Governance & Security (Bestuur en veiligheid) ondergebracht naast de specialisatie Territories in Transition. Daarmee ontstaat een samenhangend programma waarin studenten verschillende perspectieven op maatschappelijke vraagstukken combineren. Studenten kunnen zich hier nu al voor inschrijven.

Bij de ontwikkeling van dit onderwijsprogramma zal intensief worden samengewerkt met externe partners, zoals overheden en organisaties die zich bezighouden met weerbaarheid en veiligheid. Niet alleen om onderzoeksvragen op te halen, maar ook om te begrijpen welke vaardigheden studenten in de praktijk nodig hebben. 

‘Daarnaast wordt er nauw samengewerkt met de Thorbecke Academie van NHL Stenden om een betere doorstroom voor hbo-studenten te creëren. Zo dragen we bij aan de ambitie van de regio om meer studenten in Friesland te behouden. Daar is ook een beurzenprogramma voor opgezet. Samen ontwikkelen we onder meer een aangepast pre-mastertraject, wat aanvullend zal zijn op de huidige intensieve Spring School die start in april 2026. Deze initiatieven maken het mogelijk voor hbo-studenten om sneller en soepeler door te stromen naar een master in september, zonder een volledig studiejaar te verliezen.’

Het doel is om studenten af te leveren die zich willen inzetten voor maatschappelijke vraagstukken en een positieve bijdrage willen leveren aan de samenleving. Afgestudeerden ontwikkelen de vaardigheden om complexe problemen vanuit verschillende perspectieven te analyseren en betrokken partijen met elkaar te verbinden. ‘Ze leren hoe ze kunnen navigeren tussen overheden, maatschappelijke organisaties, bedrijven en andere belanghebbenden. De opleiding richt zich daarom op het opleiden van breed inzetbare professionals die kunnen bijdragen aan een veerkrachtige en veilige samenleving,’ besluit Van der Zwan.

Meer informatie

• Natascha van der Zwan
• Spring School Campus Fryslân
• Master Sustainable Futures: Governance & Security
• Beurzenprogramma Campus Fryslân