Dementie bij migranten: helpt zorg in de moedertaal?

Draagt communicatie in de moedertaal bij aan betere zorg en meer welbevinden bij oudere migranten met dementie? Hoogleraar Engelse Taalwetenschap Merel Keijzer gaat met haar multiculturele team op zoek naar wetenschappelijk bewijs. Dat is nodig, want de snelst groeiende groep dementiepatiënten is die met een migratieachtergrond. In de aanloop naar Wereld Alzheimer Dag vertelt ze over haar werk om taalbarrières in kaart te brengen en te onderzoeken hoe taalstrategie en ‘thuistaaltherapie’ kunnen helpen persoonsgerichte zorg te bieden.

_{Tekst: Helma Erkelens / Foto’s: Henk Veenstra}

Verlies tweede taal door dementie

Voor ziekenhuizen en de langdurige zorg is dementie bij mensen met een migratieachtergrond een urgent probleem, met name nu de eerste generatie ‘gastarbeiders’ oud wordt. Door aandoeningen als Alzheimer, Parkinson of een hersenbloeding kan hun tweede taal - het Nederlands - naar de achtergrond verdwijnen. Keijzer is, behalve hoogleraar Engelse Taalwetenschap, hoofd van het Bilingualism and Aging Lab van de Rijksuniversiteit Groningen. Haar onderzoek richt zich op meertaligheid en veroudering.

Ook bij geëmigreerde Nederlanders

‘Het probleem speelt ook bij Nederlanders die in de jaren vijftig naar Australië of Canada emigreerden, zelfs wanneer ze perfect Engels spraken. Ook zij vallen terug op hun moedertaal,’ aldus Keijzer. ‘Maar als je de taal van je omgeving niet spreekt, raak je geïsoleerd en is goede zorg eigenlijk niet mogelijk.’

Taalbarrière bemoeilijkt dementiezorg

Verlies van de tweede taal leidt tot communicatieproblemen in het contact met artsen, verpleegkundigen en andere zorgprofessionals. Niet iedere dementerende oudere met een migratieachtergrond heeft altijd een familielid bij de hand om te vertalen, en het is voor de zorg lang niet altijd mogelijk om een tolk in te schakelen. Google Translate blijkt in de praktijk handig voor puur praktische zaken, maar is onpersoonlijk.

‘De dementiezorg schiet nu nog tekort als het gaat om taal- en cultuursensitiviteit,’ vervolgt Keijzer. ‘Zorgprofessionals hebben allerlei strategieën en therapieën die ervoor zorgen dat een oudere beter in haar of zijn vel zit, en minder boos, angstig, onrustig of depressief is. Zoals muziek- en herinneringstherapie, snoezelen, foto’s kijken, een kamer met een jaren zestig-inrichting. Maar gek genoeg hoort communicatie in de eigen taal daar niet bij. Positief is dat sommige ziekenhuizen en zorginstellingen hier wel oog voor hebben, maar doorgaans is iedereen nog zoekende.’

Voorspeller gezondheidsproblemen

Keijzer is expert als het gaat om meertaligheid/tweede taal en het brein. Voor haar studies naar taal en veroudering bij mensen met een migratieachtergrond ontving ze in 2009 een Veni- en in 2017 een Vidi-beurs. ‘Toen ik in 2014 in Groningen begon, ontdekten we onder meer dat Turkse vrouwen op leeftijd veel sneller verouderden, vergeleken met hun Nederlandse leeftijdgenoten. Ze hadden eerder cognitieve en geheugenproblemen en ook een slechtere fysieke gezondheid. Een van de voorspellers bleek de beheersing van hun tweede taal; het Nederlands, noodzakelijk om te kunnen navigeren in ons zorgsysteem.’

Zorgmijden en overbelaste mantelzorgers

In vervolgstudies zag Keijzer het effect van taalbarrières in zorgsituaties. ‘Wanneer je de taal niet deelt met de persoon die voor je zorgt of die je behandelt, dan hebben interventies minder of geen effect. We zagen zelfs dat mensen vanwege de taaldrempel niet naar de huisarts gingen en/of zich niet lieten behandelen. Ook zagen we dat om die reden de familie vaak koos om zelf de zorg op zich te nemen, met als gevolg dat ouderen niet de beste zorg kregen en de mantelzorgers opgebrand raakten.’

Multiculturele aanpak

De komende vier jaar wil Keijzer met haar team een bruikbare definitie voor taalbarrières ontwikkelen en onderzoeken hoe je deze barrières kunt slechten. Dankzij de 1,5 miljoen euro van de Vici heeft ze een promovenda met een Turkse en een promovenda met een Iraanse achtergrond kunnen aanstellen: Ece Erol en Samira Khademrad. Zij gaan onderzoek doen in de thuissituatie, het verpleeghuis en het ziekenhuis. ‘Dit onderzoek is alleen mogelijk met onderzoekers met dezelfde moedertaal en dezelfde cultuur als de deelnemers.’

Helpt inzet van zorg in de eerste taal?

Khademrad’s eerste taal is Farsi. Ze start binnenkort met het interviewen van ouderen met de diagnose Alzheimer, afkomstig uit Iran en Afghanistan. Ook benadert zij hun informele mantelzorgers. ‘Meestal zijn dat de kinderen, maar het kunnen ook mensen uit hun gemeenschap zijn. Verder doe ik interviews met professionals van de organisaties waarmee we samenwerken, zoals Pharos en Alzheimer Nederland.’ Zo wil Keijzer ontdekken wat precies de taalbarrières zijn in de informele en langdurige zorg, en wat de ervaringen zijn van de ouderen en hun verzorgers. Ook gaat ze onderzoeken wat het effect is van inzet van de eerste taal in zorgsituaties.

VR met beeld en geluid van thuis

Erol - eerste taal Turks - focust op de inzet van Virtual Reality (VR) in de acute zorg bij Turkse ouderen met dementie. VR-brillen met beelden van een rustige omgeving en een meditatieve sfeer worden al toegepast in ziekenhuizen bij patiënten met dementie. Wat is dan het effect als wordt gewerkt met beeld en geluid specifiek uit het land van herkomst, met woorden en verhalen uit de eerste taal? Erol onderzoekt dit bij Turkse deelnemers. ‘Een groep krijgt VR met beeld en input in de eerste taal, Turks. Een controlegroep krijgt VR maar zonder taal en een andere controlegroep reguliere zorg zonder VR en in het Nederlands. ‘Zo willen we te weten komen of blootstelling aan de eerste taal het welbevinden, de kwaliteit van leven en de cognitie verbetert.’ Ze doet dit onderzoek in samenwerking met het Universitair Netwerk Ouderenzorg van het Universitair Medisch Centrum Groningen.

Cursussen voor zorgprofessionals

Keijzer: ‘Het idee achter dit onderzoek is dat betekenisvolle verbinding mogelijk is, óók als je niet dezelfde thuistaal hebt of iemands taal alleen een beetje spreekt. Trans languaging noemen we dat. Hoe je dat doet, daarvoor maken we tutorials, instructies en een online cursus gericht op zorgprofessionals; allemaal gebaseerd op de uitkomsten van ons onderzoek. We doen dat in samenwerking met Pharos, Alzheimer Nederland en Vilans, zodat mensen die werken in de zorg of een zorgopleiding volgen vooraf al weten wat bruikbare taalstrategieën zijn als je de taal niet deelt.’

Aandacht voor streektalen in de dementiezorg

De focus ligt nu op de groep waar het probleem het schrijnendst is: ouderen met een migratieachtergrond. Maar ook onder autochtone Nederlanders zijn er heel wat mensen die zich comfortabeler voelen bij communicatie in de regiotaal of het dialect waarmee ze opgroeiden. Keijzer: ‘We zorgen ervoor dat de kennis straks vertaalbaar is naar zorg in de regiotaal - of naar andere taalgebieden in Europa. Een van de deelnemers uit Samira’s eerdere onderzoek zei het heel mooi: “als je jezelf niet begrijpelijk kunt uitdrukken, dan breekt dat je langzaam op”. Dit geldt voor iedereen, waar je wieg ook maar heeft gestaan.’

Op 21 september is het Wereld Alzheimer Dag. Dan wordt wereldwijd aandacht gevraagd voor en besteed aan de ziekte van Alzheimer en andere vormen van dementie.

Meer informatie

• Merel Keijzer
• Ece Erol
• Samira Khademrad