Digitalisering en AI: veel meer dan een technische uitdaging
We staan op een cruciaal kruispunt. Digitalisering en AI zijn geen futuristische concepten meer; ze geven juridische instellingen nu al een nieuwe vorm, van gerechtelijke procedures tot buitengerechtelijke geschillenbeslechting. Hoe kunnen we technoligische innovatie omarmen zonder de rechtsstaat en fundamentele procedurele rechtvaardigheid te ondermijnen. Die vraag stond centraal tijdens het symposium Digitalisation of justice op 29 mei in Groningen.
Deze conferentie bracht wetenschappers en praktijkbeoefenaars uit Nederland en Duitsland bijeen om de gevolgen van digitalisering en kunstmatige intelligentie voor het procesrecht te bespreken.
Aanzienlijke verschillen
Een van de belangrijkste inzichten van het symposium was dat er, ondanks de grote geografische nabijheid van Nederland en Duitsland, nog steeds aanzienlijke verschillen bestaan tussen hun civiele, strafrechtelijke en administratiefrechtelijke processtelsels. Deze verschillen zijn van belang. Voordat we zinvol kunnen discussiëren over harmonisatie of eenwording van procesregels in het digitale tijdperk, moeten we eerst de onderliggende verschillen tussen nationale rechtstradities en processtructuren begrijpen.
Een treffend voorbeeld kwam naar voren in de discussie over het strafprocesrecht. In Duitsland legt het directheidsbeginsel sterk de nadruk op aanwezigheid in de rechtszaal en de directe waarneming van bewijsmateriaal door de rechtbank. In Nederland daarentegen leunt de procespraktijk sterker op het dossier en schriftelijke documentatie. Als gevolg daarvan kunnen digitaliseringsmaatregelen zoals zittingen op afstand of deelname via video in elk rechtsgebied fundamenteel verschillende implicaties hebben.
Digitaal gebouwd op papier
Sommige sprekers merkten op dat een groot deel van de huidige digitalisering nog steeds neerkomt op 'digitaal gebouwd op papier'. Digitale stukken die vervolgens door rechtbanken worden afgedrukt, zijn slechts één voorbeeld. In plaats van de complexiteit te verminderen, kunnen dergelijke benaderingen onbedoeld extra lagen van complexiteit creëren. Dit roept een belangrijke vraag op: moeten we eerst de onderliggende procedurele inefficiënties aanpakken voordat we ze proberen te digitaliseren?
Het symposium bevestigde dat succesvolle digitalisering niet louter een technische uitdaging is, maar ook een procedurele, institutionele en normatieve uitdaging.
De volledige resultaten van dit symposium zullen in 2027 worden gepubliceerd in de bundel 'Digitalisation of Justice: Perspectives from Germany and the Netherlands; van Springer Nature. Neem voor meer informatie en vragen contact op met Dr. Benedikt Schmitz.