Burgemeesters sluiten zo’n 1 tot 5 panden per jaar in verband met drugshandel. Maar helpt dat ook?

Burgemeesters in Nederland sloten de afgelopen jaren gemiddeld zo’n 1 tot 5 panden per jaar in verband met drugshandel. Dat blijkt uit onderzoek van de Faculteit Rechtsgeleerdheid van de Rijksuniversiteit Groningen.

Els Schipaanboord, Michelle Bruijn en Michel Vols onderzochten in opdracht van de regering  de toepassing van de Wet Damocles, formeel artikel 13b Opiumwet, in de periode 2021 t/m 2023. Elke drie jaar wordt de toepassing van de wet gemonitord, in 2021 gebeurde dit voor het eerst. Het onderzoek is 14 april naar de Tweede Kamer verstuurd.

Met de Wet Damocles in de hand kunnen burgemeesters optreden als in of nabij een pand soft- of harddrugs worden verkocht, in het pand drugs voor handel aanwezig zijn, of als er in een pand spullen liggen die gebruikt kunnen worden voor de verkoop of productie van drugs. De wet geeft burgemeesters de bevoegdheid tot het geven van een waarschuwing, het opleggen van een last onder dwangsom of, het meest vergaand, het sluiten van huur- en koopwoningen, winkels of andere panden. 

Belangrijkste uitkomsten

Het onderzoek laat onder meer zien hoeveel panden er in de periode 2021 t/m 2023 werden gesloten, welke verschillen er tussen gemeenten zijn, hoe vaak burgers in bezwaar en beroep gaan en hoe vaak zij met succes het besluit van de burgemeester aanvechten. 

De onderzoekers stuurden een enquête naar alle 342 gemeenten in Nederland. Meer dan 60% van de gemeenten reageerden. Ook onderzochten de onderzoekers alle beleidsstukken van de 45 grootste Nederlandse gemeenten en analyseerden zij honderden gerechtelijke uitspraken over het sluiten van panden.

Meer dan de helft van de gemeenten geeft aan dat drugshandel en hennepteelt in geringe mate in hun gemeente voorkomen. In een derde van de gemeenten komt drugshandel in ruime mate voor, in ruim een kwart van de gemeenten geldt dat voor hennepteelt. Drugslaboratoria zijn er volgens de gemeenten niet of nauwelijks. Coffeeshops veroorzaken weinig overlast. Kleine gemeenten ervaren de minste problemen.

Een grote meerderheid van de burgemeesters past de Wet Damocles toe. Zij willen daarmee  de drugsgerelateerde overtreding beëindigen en herhaling voorkomen. Daarnaast spelen ook andere – niet wettelijke – doelen een rol, zoals het verbeteren van het woon- en leefklimaat, het herstellen van de openbare orde en het afgeven van een signaal aan de buurt. Het gros van de burgemeesters sluit tussen de 1 tot 5  panden per jaar. Het gaat daarbij vooral om huurwoningen.

Last onder dwangsom minder gebruikt, maar positieve ervaringen 

Hoewel woningsluiting het vaakst toegepaste middel is, blijkt uit het onderzoek dat er goede ervaringen zijn met de last onder dwangsom. Volgens gemeenteambtenaren leiden zowel een last onder dwangsom als een sluiting in bijna de helft van de gevallen tot het stoppen van de ongewenste situatie. Een waarschuwing doet dit in zo’n 40 procent van de gevallen.

De onderzoekers signaleren dat burgemeesters tegenwoordig vaker dan voorheen de last onder dwangsom als oplossing overwegen, omdat het minder grote gevolgen heeft dan een sluiting. Sluiting zorgt vaak voor grote problemen voor wie uit zijn woning wordt gezet. Dat geldt vooral voor mensen met een sociale huurwoning: zij hebben na een sluiting meerdere jaren geen of moeilijk toegang tot een nieuwe sociale huurwoning. Bovendien kan het zorgen voor stress, extra kosten, verergering van bestaande psychische problematiek en, wanneer er kinderen bij betrokken zijn, tot gezinsontwrichting. Voor verhuurders ontstaan grote financiële gevolgen, omdat zij geconfronteerd worden met een leeg pand zonder huurinkomsten.

Wanneer beroep wordt aangetekend tegen een maatregel, dan gaat dat veelal om het besluit tot sluiting van een pand. Bij een last onder dwangsom gebeurt dit nauwelijks. De rechter verklaart een beroep met name gegrond als het besluit niet goed is gemotiveerd, en in het bijzonder als de noodzakelijkheid van de maatregel niet goed is gemotiveerd. Gebrek aan vervangende woonruimte is in meerdere zaken reden voor een gegrondverklaring van het beroep.

Weinig zicht op de gevolgen

Naast het onderzoek naar de toepassing van de Wet Damocles, hebben Schipaanboord, Bruijn en Vols ook meegewerkt aan een onderzoek naar de bijdragen en gevolgen van de wet. Dit onderzoek werd geleid door Pro Facto en is ook op 14 april naar de Kamer verstuurd. In dit onderzoek werd gekeken naar de beoogde effecten van de Wet Damocles en welke gevolgen dit onder andere heeft voor de overtreder.

Uit dit onderzoek blijkt onder meer dat controles na oplegging van een sanctie vaak uitblijven. Noch de politie noch gemeenteambtenaren controleren of een sluiting van een pand ook daadwerkelijk de problemen oplost, of recidive uitblijft en welk effect de toepassing van de Wet Damocles heeft op de bestrijding van drugscriminaliteit binnen de gemeente. Veel burgemeesters willen met een sluiting een signaal afgeven aan de buurt of andere drugscriminelen, maar hebben geen zicht op wat daarvan de effecten zijn. 

Het blijkt dat gemeenten weinig zicht hebben op de gevolgen voor de betrokkenen, waaronder voor de overtreder. Hier wordt door de gemeente of de politie geen onderzoek naar gedaan en dit wordt niet gemonitord.

Aanbevelingen

De onderzoekers hebben een aantal aanbevelingen voor burgemeesters, beleidsmakers en de regering. Zij stellen het volgende voor:

• Burgemeesters moeten  regionaal beleid opstellen. Zo worden grote verschillen tussen gemeenten vermeden. Het is belangrijk te onderzoeken wat de effecten van het regionale beleid zijn.

• Zorg dat sluiting geen automatisme is; onderzoek of met een lichtere maatregel hetzelfde effect kan worden bereikt en besteed nadrukkelijk aandacht aan de gevolgen voor de bewoners, inclusief minderjarige kinderen.

• Neem de huurrechtelijke gevolgen van sluitingen mee in de volgende monitor

• Zorg voor meer mogelijkheden van burgemeesters ten aanzien van de last onder dwangsom

• Stel een landelijk handelingskader op voor meer structuur, transparantie en voorspelbaarheid voor toepassing van de wet.

Het complete onderzoek is te vinden op de site van het WODC.