Kleurrijke Kopstukken: Jacobus Cornelius Kapteyn

12 januari 2026

Op 9 december 2025 was het 400 jaar geleden dat Ubbo Emmius, de grondlegger van de RUG, overleed. In zijn voetspoor is de RUG gekleurd door velerlei mensen die er hebben gewerkt en gestudeerd, door de eeuwen heen. Sommigen zijn van uitzonderlijke betekenis geweest. Door hun bijzondere prestaties, opvattingen en activiteiten. Deze serie belicht een aantal van deze ‘Kleurrijke Kopstukken’ . Deze keer: Jacobus Cornelius Kapteyn.

16 januari 1896: Kapteyn krijgt een eigen astronomisch laboratorium

Eindelijk kan Kapteyn beschikken over een eigen laboratorium, aan de Oude Boteringestraat. Hij is dan al bijna 20 jaar hoogleraar sterrenkunde in Groningen. Toch moet hij het nog steeds stellen zonder een écht observatorium met telescopen. Dat zou tijdens zijn 44-jarige professoraat in Groningen niet gebeuren. Desondanks was hij een van de grootste astronomen van zijn tijd.

Aanstelling in Groningen

Jacobus Cornelius (‘Ko’) was nog maar 26 jaar oud toen hij in 1877 werd benoemd tot hoogleraar sterrenkunde in Groningen. Hij was niet eens opgeleid tot astronoom, maar was kort daarvoor observator bij het Leidse observatorium geworden. Ondanks herhaalde verzoeken lukte het Kapteyn niet aan de benodigde kijkers te komen. De minister van onderwijs vond twee sterrenwachten (in Leiden en Utrecht) voldoende. Noodgedwongen beklom Kapteyn soms met zijn studenten het dak van het Academiegebouw om met een demonstratietelescoop waarnemingen te doen. In de zomer ging Kapteyn een paar weken naar de sterrenwacht in Leiden om daar te werken. De situatie had voor hem ook voordelen. Hij hoefde zich niet zoals zijn collega’s in Utrecht en Leiden bezig te houden met letterlijk ‘aardse’ zaken als tijdmeting en plaatsbepaling ten behoeve van de scheepvaart.

Internationale samenwerking

Kapteyn zag in dat hij ook langs andere weg astronomische gegevens kon verzamelen. Daarom ging hij samenwerken met de Britse astronoom David Gill bij Kaapstad in Zuid-Afrika. Gill beschikte over een groot aantal fotografische platen van de zuidelijke sterrenhemel, maar miste de tijd en de mankracht om ze grondig te onderzoeken. Als gepromoveerd natuur- en wiskundige kon Kapteyn hem prima helpen. Zo kwamen er tussen 1885 en 1889 wel 2400 glasplaten naar Groningen. Hieraan verrichtte Kapteyn met enkele assistenten metingen met een zelf in elkaar geknutseld instrument. Het resulteerde in catalogi van de zuidelijke sterrenhemel: The Cape Photographic Durchmusterung for the Equinox, 1875-1900. In totaal werden van ruim 450.000 sterren de coördinaten vastgesteld. Dit monnikenwerk bracht Kapteyn internationale roem.

Groningen als centrum van de sterrenwereld

Kapteyn was vooral geïnteresseerd in de structuur van de Melkweg en hij hoopte een dynamisch model van het melkwegstelsel te kunnen construeren. Nu hij de meerwaarde van internationale samenwerking had ontdekt, ging hij daarmee verder. Hij ontwikkelde het ‘Plan of Selected Areas’ om de immense sterrenhemel te bestuderen. Hierin werden meer dan 200 gebieden steekproefsgewijs geselecteerd en elk apart toegewezen aan circa 30 sterrenwachten over de hele wereld voor systematisch en statistisch onderzoek.

Californië

Al die internationale contacten stelden Kapteyn in staat vanaf 1908-1914 (uitbraak van de Eerste Wereldoorlog) elke zomer en vroege herfst door te brengen in Californië. Op Mount Wilson bij Pasadena was de grootste spiegeltelescoop ter wereld gebouwd. De Groningse hoogleraar kreeg daar waarnemingstijd als ‘research associate’. Zoals Van Berkel fijntjes opmerkt: ‘De astronoom aan wie door de minister een sterrenwacht was misgund, had nu met geringe middelen iets groots bereikt. Hij had een waarnemingsplek bij de meest geavanceerde sterrenwacht in de wereld, boven op een berg in het heldere, zonovergoten Californië, terwijl zijn Nederlandse collega’s zich moesten behelpen met verouderde apparatuur in het vochtige en bewolkte Nederland.’

Regeeringshôtel

Ondanks zijn status en succes kreeg Kapteyn geen deugdelijke sterrenwacht. Ook had hij lange tijd geen vaste werkplek. Bij zijn komst in Groningen kreeg hij twee kamers in het Fysiologisch Laboratorium achter het Academiegebouw en in 1896 een onderkomen in het ‘regeeringshôtel’ (de ambtswoning van de Commissaris der Koningin, tegenwoordig het Bestuursgebouw van de RUG). Vervolgens moest hij verkassen naar het Corps de Garde, in 1909 aangevuld met een paar vertrekken in het souterrain van het nieuwgebouwde Academiegebouw. Een echt instituut kreeg hij pas in 1913, toen het Fysiologisch Laboratorium leeg kwam te staan (dezelfde plek waar hij eerder begonnen was).

Kapteyn in de stad Groningen (en de rest van het universum) anno 2025

Hij zou niet meer meemaken dat de RUG later wél een eigen observatorium kreeg: de Kapteyn Sterrenwacht Roden. Zijn naam leeft verder voort in het Kapteyn Instituut van de RUG, gevestigd in de Kapteynborg, en de Kapteyn Telescoop op La Palma. In het universum zijn een rode dwergster, een exoplaneet, een planetoïde en een maankrater naar hem genoemd. De stad Groningen heeft de J.C. Kapteynlaan, terwijl een muurschildering over hem te zien is bij de toegang naar het Universiteitsmuseum. Kapteyn woonde van 1910-1918 aan de Ossenmarkt 6. Het pand heeft een gevelsteen met de tekst die verwijst naar zijn leven: ‘Quand on n’a pas ce qu’on aime, il faut aimer ce qu’on a.’ (‘Als je niet hebt waar je van houdt, moet je houden van wat je hebt.’)