Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaNieuwsberichten

Zelforganisatie onderwaterplanten houdt rivieren gezond

20 februari 2018

Onderwaterplanten spelen een essentiële rol om rivieren en waterlopen gezond te houden. Biologe Loreta Cornacchia van het Koninklijk Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) ondervond dat de waterplant sterrenkroos een regelmatig verspreid 'klonterig' groeipatroon heeft op de rivierbodem. Deze natuurlijke patroonvorming komt het omringende onderwaterleven ten goede en is cruciaal voor de biodiversiteit van waterlopen, schrijft het toonaangevende tijdschrift Ecology. Cornacchia promoveert 23 februari aan de Rijksuniversiteit Groningen op dit onderwerp.

Door klimaatopwarming en veranderingen in neerslagpatronen kunnen rivieren, beken en andere waterlopen ernstig onder druk komen te staan. Een bedreiging voor onze planeet, want deze omgevingen hebben vanwege hun rijke biodiversiteit veel waarde. Onderwaterplanten geven vissen, wormen, larven en kreeftachtigen bescherming en voedsel, stabiliseren oevers en verwijderen overtollige voedingsstoffen uit het water. Ondanks het feit dat beken en rivieren samen slechts minder dan 1 procent van het aardoppervlak vormen, bieden ze aan 10 procent van alle diersoorten een thuisbasis.

Invloed op interactie van diersoorten

Cornacchia onderzocht samen met collega’s uit Frankrijk (CNRS) en het Verenigd Koninkrijk (Queen Mary University) hoe de biodiversiteit in waterlopen wordt beïnvloed door de natuurlijke patroonvorming van sterrenkroos – een groeiwijze die het gevolg is van pure zelforganisatie. Dit mechanisme komt voor in veel ecosystemen, maar biologen weten nog weinig over de zelforganisatie van begroeide stromingen en hoe deze de interactie tussen soorten beïnvloedt.

Cornacchia en haar collega meten de waterstroomsnelheden rond vegetatieplekken met een Vectrino ADV (Acoustic Doppler Velocimeter) in de Rhône rivier nabij Serrières-de-Briord in Frankrijk.
Cornacchia en haar collega meten de waterstroomsnelheden rond vegetatieplekken met een Vectrino ADV (Acoustic Doppler Velocimeter) in de Rhône rivier nabij Serrières-de-Briord in Frankrijk.

Klonten sterrenkroos

Sterrenkroos (Callitriche platycarpa) is een onderwaterplant die veelvuldig voorkomt in Europese waterlopen en rivieren. Op de bodem vormt ze een ruimtelijk verspreid patroon waarin een duidelijke regelmaat valt te herkennen: 'klonten' van sterrenkroos groeien in lijn met de stroomrichting met een onderlinge afstand van 5 à 8 meter. Dankzij dat patroon ontstaan lokaal verschillende stroomsnelheden.

Voor haar onderzoek voerde Cornacchia verschillende experimenten uit met sterrenkroos en bracht ze in kaart in een model. Zo formuleerde ze de hypothese dat een voldoende grote klont sterrenkroos bescherming moet bieden aan planten die gedijen in minder snel stromend water. En ook omgekeerd, dat de smalle 'kanalen' langs de randen van de klonten een thuisbasis wordt voor planten met een voorkeur voor snel stromend water.

'Stromings regulerend effect' op biodiversiteit

Tijdens veldwerk in Frankrijk werd Cornacchia's idee, ontwikkelt in het lab op het NIOZ in Yerseke, bevestigd. Op verschillende locaties in het sterrenkroospatroon vond ze planten terug, waaronder liefhebbers van zowel traag als snel water. Ook ontdekte ze een sterk verband tussen het ‘stromings regulerende’ effect van het sterrenkroos, en de groei van andere plantensoorten. "We kunnen niet anders dan concluderen dat het sterrenkoos een faciliterende omgeving creëert voor tal van andere soorten", aldus Cornacchia.

Reddingsboei & voedingsstoffen toevoer

De dichte klonten van het sterrenkroos hebben nog een tweede belangrijke functie.  Cornacchia stelde vast dat de klonten als reddingsboei dienen voor meegesleurde scheuten van planten die stroomafwaarts voeren. Ze klampen zich aan de klonten vast en krijgen zo de kans om opnieuw wortel te schieten. Een derde voordeel is dat sterrenkroos aanleiding geeft tot het ontstaan van turbulente stromingen waardoor waterplanten gemakkelijker aan voedingsstoffen komen.

Vervolg onderzoek naar natuurlijke patronen bij zeegrasvelden en koraalriffen

Het mag duidelijk zijn: dankzij de vorming van een regelmatig, klonterig patroon stimuleert sterrenkroos de biodiversiteit veel meer dan een uniforme begroeiing van oever tot oever zou doen. Cornacchia denkt dat een vergelijkbaar effect ook in andere ecosystemen voorkomt die gekenmerkt worden door ruimtelijke patronen, zoals zeegrasvelden en koraalriffen. "Om de biodiversiteit te bewaren en te stimuleren moeten we dus deze natuurlijke patronenvorming koesteren."

Proefschrift

Loreta Cornacchia (2018). Emergent properties of bio-physical self-organization in streams. PhD thesis, University of Groningen, The Netherlands.
- ISBN: 978-94-034-0347-2 (geprinte versie)
- ISBN: 978-94-0346-5 (digitale versie)
Loreta Cornacchia promoveert vrijdag 23 februari aan de RUG om 12.45 uur.

Publicatie in Ecology

Het wetenschappelijke artikel van Loreta Cornacchia verschijnt in het maartnummer van vakblad Ecology. Vanwege haar aankomende promotie heeft het toonaangevende vakblad het geaccepteerde manuscript gepubliceerd:
Cornacchia, L., Van de Koppel, J., Van der Wal, D., Wharton, G., Puijalon, S., Bouma, T., Landscapes of facilitation: how self-organized patchiness of aquatic macrophytes promotes diversity in streams. https://doi.org/10.1002/ecy.2177

Loreta Cornacchia's PhD-project werd uitgevoerd in het door de EU gefinancierde project HYTECH ('Hydrodynamisch transport in ecologisch kritieke heterogene interfaces'; FP7-PEOPLE-2012-ITN, subsidie nr. 316546). Het project werd voornamelijk uitgevoerd op het NIOZ en in samenwerking met de CNRS - University Lyon 1 (Frankrijk) en Queen Mary University van Londen (VK).

Bron: Persbericht NIOZ

Laatst gewijzigd:23 februari 2018 12:07
printOok beschikbaar in het: English

Meer nieuws

  • 05 september 2018

    Broedplaats voor slimme technologie

    ‘Samenwerking tussen De Hanzehogeschool, Rijksuniversiteit Groningen, het UMCG en industrie op het gebied van slimme technologie leidt tot innovatie en nieuwe bedrijvigheid.’ Dat zegt Hugo Velthuijsen, directeur van het Marion van Os Centrum voor Ondernemerschap...

  • 24 augustus 2018

    Bart van Wees benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw

    Prof.dr.ir. Bart van Wees is donderdag benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

  • 21 augustus 2018

    Duizenden sterfgevallen voorkomen door vaccinaties

    Vaccineren helpt, concludeert RUG-promovendus Maarten van Wijhe in zijn proefschrift The public health impact of vaccination programmes in the Netherlands. Van Wijhe onderzocht Rijksvaccinatieprogramma’s gericht op zeven ziektes, en concludeert dat...