Tatoeages verbinden een volk over koloniale grenzen heen

Overheden vinden cultureel erfgoed belangrijk en willen dit ook beschermen. Maar hoe doe je dat wanneer inheems erfgoed landsgrenzen overstijgt? Talisha Schilder onderzoekt hoe tatoeëerders en leden van Dayak gemeenschappen via tatoeage tradities hun onderlinge culturele banden vernieuwen én daarmee hun erfgoed beschermen.

Het is natuurlijk mooi als overheden de waarde zien van het culturele erfgoed binnen hun nationale grenzen en zich ook nog eens inspannen om dit te beschermen. Echter, de bescherming van inheems erfgoed blijkt lastig als het gaat om tradities die landsgrenzen overschrijden en zich over meerdere landen uitstrekken.

Een goed voorbeeld hiervan vinden we op Borneo waar de Dayak tatoeagetradities geworteld zijn. De term ‘Dayak’ verwijst naar een collectieve identiteit die verschillende inheemse gemeenschappen op Borneo omvat. Het eiland is tegenwoordig verdeeld tussen Indonesië, Maleisië en Brunei. Landsgrenzen die werden getrokken tijdens de koloniale overheersing en de diverse Dayak gemeenschappen doorsnijden.

Tatoeages geven betekenis

Talisha Schilder onderzoekt de hedendaagse heropleving van Dayak tatoeagetradities in Borneo. Zij kijkt specifiek naar de manier waarop tegenwoordige Dayak tatoeage praktijken de onderlinge culturele banden en collectieve inheemse identiteit versterken.

Zo werpt haar onderzoek licht op de vraag hoe hedendaagse Dayak tatoeëerders hun cultureel erfgoed opnieuw vorm geven. Schilder: ‘Tijdens drie voorgaande veldwerk reizen in Borneo (2024-2026) en mijn samenwerking met Dayak tatoeëerders en de gemeenschappen, heb ik geleerd dat de Dayak tatoeage herleving gaat om het vormgeven en bevestigen van hun identiteit en onderlinge verbondenheid. Door tatoeages kunnen voorouderlijke kennis en culturele relaties onderhouden worden.’

Mijn eerste tatoeage

Voor Schilder is de belangstelling voor tatoeages ook persoonlijk. ‘Op mijn achttiende kreeg ik mijn eerste tatoeage van mijn tante Pasquale. Dat was onderdeel van een soort familierite. Maar het leidde ook tot mijn blijvende fascinatie voor tatoeages als een manier om ervaringen, relaties en verbondenheid met de omgeving op het lichaam vast te leggen’, vertelt Schilder.

Tijdens haar masterstudie kwamen die persoonlijke interesse en haar academische belangstelling samen. Schilder, die Indonesische en Nederlandse familie-achtergronden heeft, richtte zich op critical heritage studies, Zuidoost-Aziatische politiek en de manier waarop cultureel erfgoed wordt gevormd. Voor haar onderzoek aan de Universiteit Leiden onderzocht ze de opleving van Dayak en Mentawaiaanse tatoeages in Indonesië.

Onderzoek met in plaats van over

In haar werk wil ze bewust breken met de meer klassieke onderzoekstraditie. Zo werden in veel vroegere antropologische studies inheemse tatoeages beschreven vanuit een Eurocentrisch en koloniaal perspectief. Volgens Schilder leidt dat regelmatig tot een eenzijdige voorstelling van inheemse gemeenschappen als ‘passief’, of erger, ‘primitief’. ‘Ik wilde niet over deze gemeenschappen onderzoek doen, maar juist mét hen.’ Door lokale perspectieven en inheemse stemmen centraal te stellen, wil Schilder bijdragen aan een andere manier van kijken naar inheems erfgoed.

Die aanpak bracht haar tijdens haar master scriptie voor achttien maanden naar verschillende delen van de Indonesische archipel, waaronder Kalimantan (Borneo), de Mentawai-eilanden, Java en Bali. Tijdens haar veldwerk werkte ze samen met Indonesische tatoeëerders en inheemse gemeenschappen. Ook dit jaar, van februari tot april, ondernam zij onafhankelijk veldwerk in Sarawak en Sabah, Maleisisch Borneo,. Zo wordt de kennis van en over Dayak-gemeenschappen niet uitsluitend door onderzoekers vastgelegd, maar ontstaat het in samenwerking met de mensen die deze tradities zelf dragen en vernieuwen.

Handtapping Tattooing

Een belangrijk moment was Schilder’s werk als crew member binnen de internationale tattoo-conventie The Borneo Handtapping Tattooing Weekend in Kuching, Sarawak, in oktober 2024. Sarawak ligt in het noordwestelijke deel van het eiland Borneo en is een deelstaat van Maleisië.

Deze conventie is opgericht door Indonesische tatoeëerder Aman Durga Sipatiti, vindt plaats in het Maleisische gedeelte van Borneo en wordt ondersteund door een Indonesisch-Maleisisch samenwerking. Voor Schilder is de Borneo Handtapping Tattooing Weekend een empirisch voorbeeld dat de hedendaagse opleving van Dayak tatoeages niet uitsluitend binnen de grenzen van Indonesië kan worden begrepen. Dit inzicht vormt de basis van haar promotieonderzoek, dat wordt begeleid door dr. Shanade Barnabas, prof. dr. Lidewijde de Jong en prof. dr. Clemens Six aan de Faculteit der Letteren.

Met haar deelname aan de conventie plaatst Schilder haar onderzoek ook nadrukkelijk tegenover het veelgebruikte beeld dat inheemse tatoeagetradities door kolonialisme en modernisering simpelweg dreigen te verdwijnen; alsof inheemse gemeenschappen passieve slachtoffers zijn. ‘Door zo te kijken ligt de nadruk te veel op verlies en te weinig op de handelingsruimte en kracht van de gemeenschappen zelf. De huidige Dayak tatoeage herleving laat juist zien dat tradities kunnen veranderen en nieuwe betekenissen kunnen krijgen op de voorwaarden van de gemeenschappen.'

Deze zomer kreeg Talisha Schilder voor haar onderzoek een beurs van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).
De afbeeldingen bij het artikel zijn gedeeld met instemming van de gemeenschap.