Democratie moet niet-gekozen influencers omarmen

Influencers, activisten en beroemdheden zijn belangrijk voor een democratie. Met stellige politieke claims zorgen zij ervoor dat burgers die zich in hun standpunten herkennen zich beter vertegenwoordigd voelen. En dat maakt dat diezelfde burgers positiever oordelen over het functioneren van de democratie. Volgens hoogleraar Europese Politiek en Maatschappij Pieter de Wilde roept dit de vraag op: ‘Hoe zorgen we ervoor dat influencers kunnen worden bevraagd en ter verantwoording worden geroepen?’

_{Foto's: Henk Veenstra}

Greta Thunberg, Eva Vlaardingerbroek, Jake Paul, George Clooney en andere activisten, beroemdheden en influencers beïnvloeden dagelijks het politieke debat en worden door grote groepen burgers gevolgd. ‘Hoewel deze burgers niet gekozen zijn bij verkiezingen, hebben zij wel degelijk een politieke rol’, stelt De Wilde. ‘Juist vanwege die rol zouden we moeten stilstaan bij de manier waarop we ze behandelen. Wanneer iemand beweert namens grote groepen burgers te spreken, hoort daar ook publieke verantwoording bij. Binnen de democratie zou daar ruimte voor moeten zijn.’

Positiever over democratie

De Wilde baseert zich op een grootschalig experiment onder 8.279 burgers in Duitsland, Zweden, Italië en Roemenië. Daarbij onderzochten de onderzoekers wat er gebeurt wanneer mensen worden geconfronteerd met politieke uitspraken van activisten. De resultaten laten zien dat burgers zich sterker vertegenwoordigd voelen, wanneer een activist politieke standpunten uitdraagt waarmee zij het eens zijn. Daarbij is inhoud van de boodschap belangrijker dan de persoon die haar uitspreekt. 

Ook laat het onderzoek zien dat veel burgers die zich niet vertegenwoordigd voelen door de politiek - bijvoorbeeld omdat hun voorkeurspartij niet deelneemt aan de regering - positiever zijn over het functioneren van de democratie wanneer zij zich wél vertegenwoordigd voelen door ongekozen vertegenwoordigers zoals influencers.

Volgens de onderzoekers vullen deze vertegenwoordigers daarmee een gat dat verkiezingen alleen niet altijd kunnen dichten. Het betekent ook dat daarmee de bekende kloof tussen "winnaars" en "verliezers" van verkiezingen kleiner kan worden. En dat is weer winst voor de democratie.

Democratische vernieuwing

‘Bij de vraag hoe goed onze vertegenwoordigende democratie werkt, moeten we verder kijken dan gekozen politici,' zegt De Wilde. ‘Nu komen in de discussie over democratische vernieuwing meestal twee opties naar voren. De ene is om te sleutelen aan de regels van de democratie, bijvoorbeeld door een kiesdrempel in te stellen of ministeriële verantwoordelijkheid aan te passen. De andere optie is om meer invloed te leggen bij de burger. Dat kan bijvoorbeeld via burgerparticipatie.’

‘Een derde optie kan zijn dat we gaan nadenken over hoe wij influencers, activisten en beroemdheden behandelen, wanneer zij hun claims of uitspraken doen. In plaats van hun stemmen buiten de formele politiek te houden, zouden we hen bijvoorbeeld uit kunnen nodigen voor plenaire debatten in de Tweede Kamer, de provinciale staten of de gemeenteraad. Daar kunnen zij toelichten namens wie zij spreken, waarop zij hun claims baseren en zich laten bevragen door gekozen volksvertegenwoordigers.’

Volgens De Wilde versterkt zo'n aanpak de democratie aan meerdere kanten. Burgers die zich onvoldoende herkennen in gekozen politici krijgen meer mogelijkheden om hun meningen onder de aandacht te brengen, ongekozen vertegenwoordigers moeten transparanter worden over hun rol en verantwoordelijkheid én de formele instituties van onze vertegenwoordigende democratie komen centraler en sterker in de democratische belevingswereld van burgers te staan.’

De Wilde: ‘Het standaardmodel van de representatieve democratie zoals we die in Nederland hebben gaat ervan uit dat vertegenwoordiging via verkiezingen verloopt. Burgers kiezen politici, politici leggen vervolgens verantwoording af bij de volgende verkiezingen. Maar we zien dat de politieke werkelijkheid anders is. Politieke vertegenwoordiging vindt ook plaats buiten de formele instituties daarvoor. Hoe we onze instituties daarop aanpassen, dat is een maatschappelijke discussie die we zouden moeten voeren.'

Link naar de studie over gevoelens van vertegenwoordiging >>

Link naar de studie over impact op tevredenheid met de democratie >>

De Wilde publiceerde ook over veiligheid en democratie in Europees verband >>