Hoe opname psychiatrisch ziekenhuis de levens van mensen beïnvloedde

Tussen het einde van de negentiende eeuw en het midden van de twintigste eeuw werden veel mensen in Nederland opgenomen in psychiatrische instellingen. Deze opnames hadden ook op sociaal vlak verstrekkende gevolgen en benadrukten sociale ongelijkheid. Nieuw onderzoek moet duidelijk maken wat dit betekende voor de verdere levens van patiënten en hun sociale status.

Psychiatrische instellingen worden in de literatuur gezien als instellingen waar medische interpretatie, sociale orde en ongelijkheid samenkomen. Maar er is nog weinig bekend over de wijze waarop een opname in een psychiatrische kliniek in de loop der tijd de levenskansen heeft beïnvloed. Met nieuw onderzoek wil Hilde Bras laten zien hoe de psychiatrische classificaties en institutionele praktijken door de tijd heen veranderden en hoe zij van grote invloed waren op de kansen op werk, gezinsvorming en overleving van de patiënten. 

Daarvoor doet zij, samen met co-aanvrager Ralf Futselaar van het NIOD, onderzoek naar de gegevens van psychiatrische instituten in Nederland tussen 1885 en 1955. Daarbij kijken zij vooral naar de manier waarop sociale ongelijkheden zoals klasse en gender de selectie voor psychiatrische institutionalisering hebben gevormd. Daarnaast wordt onderzocht in hoeverre de opname in een psychiatrische kliniek een keerpunt vormde in de verdere levensloop van de patiënten. Daarvoor worden de gegevens vergeleken met die van tijdgenoten die niet werden opgenomen in een kliniek.

Invloed op verdere levensloop

Tenslotte wordt onderzoek gedaan naar de veranderende diagnostische terminologie en classificatiesystemen in relatie tot de sociale positie en levensloop van patiënten. Diagnoses vormden geen statische categorieën, maar waren classificatiesystemen die onder invloed van de tijd aan verandering onderhevig waren. Daarom is het belangrijk te onderzoeken hoe deze systemen van invloed waren op de verdere levensloop van patiënten. Denk daarbij aan huwelijk en gezinsvorming, arbeidsparticipatie en werk, migratie, gezondheid en sterfte.

Alleen al de impact die opname in een psychiatrisch ziekenhuis had rechtvaardigt verder onderzoek. Bras: ‘Mentale gezondheid is een van de grote maatschappelijke uitdagingen van deze tijd. Tegelijkertijd weten we verrassend weinig over de manier waarop psychiatrische instellingen in het verleden de levens van mensen hebben beïnvloed. Door te onderzoeken wie werd opgenomen, hoe diagnoses in de loop van de tijd veranderden en welke gevolgen opname had voor iemands verdere levensloop, krijgen we meer inzicht in de relatie tussen gezondheidszorg, sociale ongelijkheid en uitsluiting.’

Sociale ongelijkheid en de rol van instituties

Een deel van het project bestaat eruit om papieren dossiers te digitaliseren. Door grootschalige, gedigitaliseerde patiëntendossiers van twee psychiatrische instellingen te combineren met gegevens over levensloop gebeurtenissen uit de burgerlijke stand en het bevolkingsregister, reconstrueert het project zo individuele trajecten voor en na opname en vergelijkt het opgenomen personen met vergelijkbare niet-opgenomen leeftijdsgenoten. 

‘In dit project komen veel thema’s uit mijn eerdere onderzoeken samen’, vertelt Bras. ‘In de afgelopen twintig jaar keek ik naar levenslopen, sociale ongelijkheid en de rol van instituties in het vormgeven van kansen in het leven. Met dit onderzoek kijken we naar de mens achter het patiëntendossier. De combinatie van individuele levenslopen en bredere patronen van ongelijkheid maakt dit project voor mij zo bijzonder. Dankzij dit project zullen we ook in staat zijn grotere historische processen van sociale ongelijkheid en institutionele verandering beter te begrijpen.’

Het project “Lives Behind the Patient Record, 1885 to 1955: A Social History of Institutionalised People" van Hilde Bras ontving van de NWO een subsidie van €800.000 en heeft een looptijd van zes jaar.