Eilanden als proeftuin voor een duurzame samenleving

Afgelegen, hechte gemeenschappen in ecologisch unieke omgevingen zijn enkele van de kenmerken van veel eilanden. Mede daardoor zijn ze bij uitstek geschikt om onderzoek te doen. Het Islands & Sustainability Lab is een interdisciplinair kennisnetwerk dat over facultaire en landsgrenzen heen onderzoek doet en kennis uitwisselt over eilanden.

_{Tekst: Jaap Ploeger, Corporate Communicatie RUG | Foto’s: Henk Veenstra}

Loes Bouman is universitair docent bij Campus Fryslân. Ze heeft meegewerkt aan verschillende eilandonderzoeken waarin vooral burgerparticipatie in de transitie naar duurzamer samenleven centraal staat.

Eilanden en onderzoek

Wat maakt een eiland zo geschikt voor wetenschappelijk onderzoek? ‘Eilanden zijn veelal plekken met een karakteristieke identiteit. Het zijn vaak geïsoleerde gemeenschappen waar op een geconcentreerde plek maatschappelijke veranderingen uitvergroot worden,’ vertelt Bouman. ‘Eilanden zijn tegelijkertijd ook steeds meer afhankelijk van samenwerking, omdat ze niet volledig autonoom meer kunnen bestaan. Die unieke situatie maakt eilanden geschikt voor bepaalde onderzoeksvragen, omdat ze minder direct beïnvloed worden door omringende landen dan het vasteland. Binnen het vakgebied spreken we dan ook wel over islandness ofwel 'eilandheid'.

Eilanden hebben van oudsher veel zelf moeten doen. De afstand tot het vasteland zorgt ervoor dat er veel samenwerkingsverbanden zijn met korte lijntjes binnen hechte gemeenschappen. ‘Dat heeft voor- en nadelen bij transities,’ zegt Bouman. ‘Omdat bewoners elkaar en elkaars standpunten vrij goed kennen kan er sociale druk ervaren worden om ergens wel of niet mee in te stemmen. Er is minder anonimiteit. Aan de andere kant kan er sneller een compromis bereikt worden en zijn de gevolgen van keuzes eerder zichtbaar.’

Duurzame ontwikkeling

Volgens Bouman kun je op eilanden goed inzoomen op dynamieken die er spelen bij bijvoorbeeld verduurzaming of de energietransitie. Zo is het 3800 inwoners tellende Deense Samsø volledig autonoom geworden voor hun energieproductie. Dat doen zij met wind, zon en getijde-energie. ‘Ik heb voor het H2020 SMARTEES project samen met sociale complexiteit en simulatie-expert Wander Jager onderzoek gedaan naar hoe die energietransitie is vormgegeven. We wilden weten hoe het draagvlak onder de gemeenschappen op Samsø is gecreëerd om die duurzame transitie te maken.’

Bouman heeft gebruikt gemaakt van simulatiemethoden, interviews, vragenlijsten en workshops. Daarbij ging ze kijken hoe mensen binnen sociale netwerken op het eiland ideeën over de energietransitie vormden. ‘De aanloop naar de transitie op het eiland was vrij lang. Er was ook wel wat polarisatie over de ideeën, vooral om de eigen financiële bijdrage van mensen. Het vergt namelijk nogal een persoonlijke investering, wat voor sommige bewoners een drempel was. Een belangrijke beleidsstrategie werd dan ook de organisatie van veel inloopsessies waar de eilanders er met elkaar over konden praten.’ Bewoners wilden graag gehoord worden, wat uiteindelijk het draagvlak mede kon vergroten. Ze waren ook sneller op de hoogte van de plannen en gingen er meer met elkaar over in gesprek.

Kennisnetwerk en broedplaats

Het Islands & Sustainability Lab is opgezet door hoogleraar economische geografie Dimitris Ballas en ondergebracht bij de Rudolf Agricola School for Sustainable Development. Het Lab organiseert meerdere keren per jaar symposia en bijeenkomsten waar internationale eilandonderzoekers elkaar kunnen ontmoeten. Op die manier wordt kennis over eilandonderzoek gedeeld.

Bij de Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen is daarnaast de tweejarige research master Islands ondergebracht. Bouman: ‘De onderzoeksvragen die door die masterstudenten worden bedacht leiden vaak tot bredere samenwerkingsverbanden. Studenten gaan na de studie vaak aan de slag bij onderzoeksinstituten op het gebied van eilandonderzoek of doen promotieonderzoek.’

'Eilandheid' op IJsland

Een van die promovendi is Sissal Dahl. Dahl heeft gekeken hoe op IJsland 'eilandheid' als begrip bijdraagt aan het begrijpen van de houding ten aanzien van klimaatverandering en duurzame ontwikkeling. Werken met 'eilandheid' betekent dat je de nadruk legt op de vele omstandigheden die samen de lokale dynamiek vormen en die invloed hebben op duurzaamheidsinitiatieven.

'Hoewel dit werk ons begrip vergroot van de specifieke lokale dynamieken die de houding ten opzichte van klimaatverandering in IJsland beïnvloeden, benadrukt het ook de noodzaak van lokaal gevoelige en betekenisvolle duurzaamheidsinitiatieven, ook buiten eilanden.' Het onderzoek bouwt voort op werk van Bouman en Ballas dat verricht was binnen het EU-funded project PHOENIX: The Rise of Citizens’ Voices for a Greener Europe. Daarbij gebruikte ze ontwikkelde simulatiemethoden om deze houdingen op regionale schaal in kaart te brengen.

Ontbossing aanpakken

Op IJsland is de ontbossing en de bijbehorende bodemdegradatie een groot probleem waar de overheid iets aan wil doen. In plaats van algemeen wetenschappelijk onderzoek te gebruiken wordt onderzocht hoe IJslanders in de betreffende gebieden betrokken kunnen worden om de specifieke problemen aan te pakken.

'Binnen dit project is in samenspraak met bewoners en beleidsmakers een computerspel ontwikkeld onder leiding van professor Ben Henning,’ vertelt Bouman, ‘waarmee ze zelf een gebied dat getroffen is door bodemdegradatie als gevolg van ontbossing virtueel konden inrichten. Mensen konden ook wetenschappelijke informatie vinden in het spel om zich goed in te lezen in de problematiek.’ Later werd de informatie uit de game gebruikt bij de te ontwikkelen plannen. Op die manier wordt samen met inwoners, beleidsmakers en academici gekeken hoe lokaal het probleem van ontbossing en bodemdegradatie aangepakt kan worden.

Zelfredzaam en creatief

Omdat eilanders weten dat ze afhankelijk zijn van elkaar en problemen samen moeten oplossen zijn ze ook sneller bereid elkaar te helpen. Onderzoek op de Waddeneilanden wijst dat ook uit. ‘De afhankelijkheid van veerdiensten en de beperkte mobiliteit zorgt ervoor dat eilanders berekenend zijn en creatief in het compenseren voor die afhankelijkheid. Ook weten ze sneller van elkaar of iemand hulp nodig heeft of bijvoorbeeld een baan. Daarin zie je een verschil met andere plekken waar mobiliteit een beperkende factor kan zijn zoals in Noord-Friesland of Groningen. Daar zijn mensen toch eerder op zichzelf aangewezen.’

Volgens Bouman zitten daar ook lessen in voor beleidsmakers op het vasteland. Het is zinvol om te investeren in burgerparticipatie en gemeenschappen samen naar oplossingen voor problemen en sociale innovaties te laten kijken. Zo wordt onder bewoners meer draagvlak gecreëerd voor een duurzamere toekomst, ook als je niet op een eiland woont.

Meer informatie

• Loes Bouman
• Islands & Sustainability Lab

Dossier circulariteit & duurzaamheid

De wereld staat voor grote uitdagingen op het gebied van klimaatverandering, grondstoffenschaarste en milieuvervuiling. Als Rijksuniversiteit Groningen dragen we bij aan oplossingen door baanbrekend onderzoek en onderwijs op het gebied van circulariteit en duurzaamheid. In dit dossier belichten we de nieuwste inzichten, projecten en samenwerkingen die bijdragen aan een circulaire economie en een duurzame samenleving.