Vogelgedrag tijdens de zonsverduistering: eerste analyse

Eventjes bestond er deze zomer niets anders in Nederland: de zonsdverduistering. De eclips op 12 augustus was met 90% verduistering de grootste sinds 1999 en de eerstvolgende van die grootte zal pas over ruim honderd jaar (in 2135) plaatsvinden. Dus was heel het land in de ban en werd door velen hemel en aarde bewogen om toch maar zo'n eclipsbrilletje te bemachtigen. Maar hoe reageerden onze mede-aardbewoners, de vogels, eigenlijk op het fenomeen? Dat wilde Theo Jurriëns weten. Zijn onderzoek loopt nog, maar er is al wel een eerste analyse te geven.

Slim kastje

Uit de overlevering bestaan veel verhalen over het gedrag van vogels bij een zonsverduistering. Eerder studies of visuele waarnemingen bijvoorbeeld in een dierentuin, laten dat ook zien. Theo Jurriens, sterrenkundige, eclipsfanaat, geen bioloog en fan van nieuwsgierige mensen -jong en oud- maakte een plan voor onderzoek: Gezocht: nieuwsgierige burgers in Noord-Nederland die het gedrag gaan meten met de Birdpuc: een slim kastje dat automatisch vogelgezang vastlegt en zo een vogeltelling doet. Met financiële ondersteuning van het Koninklijk Natuurkundige Genootschap (KNG) zijn uiteindelijk 42 kastjes geplaatst. Onderstaand kaartje laat de deelnemers zien.

Lichtmetingen

Jurriens is initiator van het donkerte meetnetwerk washetdonker.nl, hoe donker is en blijft Nederland? Verschillende metingen binnen dit netwerk zijn op de dag van verduistering geanalyseerd. Hieronder de lichtmetingen uit Lauwersoog. Uit “natuurperspectief” gaat de natuur vervroegd naar wintertijd. De lichtintensiteit op het moment van maximum is gelijk aan de intensiteit kort na zonsondergang.

Werkwijze

De afgelopen maanden is speciale software gemaakt om de data bij de burgers op te halen. Binnen het tijdsinterval van de eclips: 19.10 tot 21.00 uur is het aantal vogelsoorten aan de hand van de Birdpuc registraties geteld. De waarden op de eclips dag zijn vergeleken met de dagen voor en na de eclips. 10 en 11 augustus kwamen sterk overeen met de weersomstandigheden op de eclipsdag. De totale dag statistiek toont een afname op de dag van de verduistering.

Observaties

Kijken we op soort niveau dan zien we bij de familie der mezen een afname van registraties van 45%, referentie is het gemiddelde van de vier dagen zonder eclips. Bij de duiven en tortels is de afname nog groter: 51%. Dit is in overeenstemming met verschillende literatuurbronnen: er vindt een verstilling plaats. Wanneer het zonlicht tijdens een eclips afneemt, interpreteren dag vogels dit als het invallen van de schemering. Dit leidt tot een directe onderdrukking van foerageer- en zanggedrag en het opzoeken van beschutte rustplaatsen. Ook is gekeken naar koolmezen in Nederland via de webtool van BirdPuc . Dit bevestigt de resultaten. Kraaiachtigen reageren op de verduistering door massaal op te vliegen naar slaapplaatsen. Onderstaande grafiek geeft de resultaten uit de database van de 42 stations.

Verwarde uil

Op één meetstation, in het Groningse Den Horn, iets ten oosten van Zuidhorn, is de bosuil gesignaleerd passend bij het nachtgedrag van de uil. In de afgelopen maanden werd de Den Hornse bosuil hoofdzakelijk na 21.00 uur actief. Slechts 1 van de 42 stations signaleerde de bosuil, een verdere analyse vanuit de Birdpuc database is nodig om mogelijk toeval uit te sluiten.

Dit is niet de eindversie van het onderzoek, slechts een tussenstand. De voorlopige analyse bevestigt de visuele waarnemingen en beschrijvingen uit de literatuur. We kregen ook een prachtige waarneming van gierzwaluwen vanuit Ter Heyde, Westland.

De tussenstand laat zien dat ook bij een niet-totale zonsverduistering de effecten meetbaar zijn en toont aan hoe gevoelig de natuur voor licht is.

Dank gaat uit naar de betrokken birdpuc bezitters in Groningen en Friesland.

Nadere informatie: Theo Jurriens, RUG Faculteit Science and Engineering t.a.jurriens rug.nl