Een grote crisis? ‘We zijn beter in verandering dan we denken’

Klimaatrampen, pandemieën en geopolitieke aardverschuivingen: de grote crises stapelen zich op. Het zijn momenten waarop onze wereld lijkt in te storten, maar ze bieden óók een kans om het helemaal anders te doen, benadrukt Valentina Lozano Nasi. Tijdens Eureka!, het wetenschapsfestival van de Schools voor Wetenschap & Samenleving, vertelt ze er meer over. Het festival vindt op 25 september plaats in Forum Groningen.

Tekst: Jelle Posthuma

Tijdens haar promotieonderzoek onderzocht Lozano Nasi de klimaatcrisis en de Covid-pandemie, grote disrupties die het alledaagse overhoop gooien. ‘Mijn vraag was of mensen op psychologisch niveau kunnen omgaan met grote veranderingen door tegenslag. Dat psychologische aspect is heel belangrijk, omdat er vaak geen rekening wordt gehouden met het menselijke aspect. Mensen kunnen zowel het grootste obstakel als de grootste kracht zijn als het gaat om echte verandering.’

In haar proefschrift omschreef ze deze psychologische capaciteit van mensen om zich aan te passen als ‘Transilience’ (het gaat om haar eigen concept, vandaar de hoofdletter). Het omvat drie aspecten, legt ze uit: het vermogen van mensen om te volharden, zich flexibel aan te passen en ondanks tegenslag positieve veranderingen teweeg te brengen. ‘Vastberadenheid speelt een grote rol. Ook gaat het om openheid om verschillende opties te proberen. En het gaat uiteindelijk om de vraag of mensen op een goede manier kunnen veranderen.’

Terugveren of veranderen?

Lozano Nasi noemt de Covid-pandemie als voorbeeld. ‘Een positieve verandering is het besef dat we niet iedere dag naar kantoor hoeven. Het thuiswerken heeft de kwaliteit van leven verbeterd voor veel mensen. Ook heeft Covid ons bewustzijn vergroot over hygiëne.’ Dit zijn goede voorbeelden van Transilience, vertelt ze. ‘Centraal staat dat disrupties ons de kans geven om opnieuw na te denken over dingen die we altijd normaal hebben gevonden.’

Tegelijkertijd zijn veel dingen na de Covid-crisis weer teruggekeerd naar het oude. ‘Je zou dit veerkracht kunnen noemen: het lukt ons om terug te veren naar het oude. ‘Resilience’ komt ook van het Latijnse woord resilire, wat letterlijk terugspringen of terugveren betekent. In sommige gevallen is die capaciteit waardevol, maar bij een grote crisis – zoals een mondiale pandemie – is het niet genoeg. Wat als er weer een pandemie komt? We hebben ons er nauwelijks op voorbereid. Het systeem is hetzelfde gebleven.’

Op zoek naar comfort in het onbehagen

Tijdens haar promotieonderzoek ontwierp Lozano Nasi een Transilience-schaal. Hoe hoger mensen scoren op deze schaal, hoe beter ze in staat zijn om te volharden, zich flexibel aan te passen en positief te veranderen bij een grote disruptie. ‘Opvallend is dat veel mensen heel goed in staat zijn om te veranderen. Ik merkte dat ook als ik historische werken over bijvoorbeeld periodes van klimaatverandering las, zoals de kleine ijstijd. Mensen pasten hun dieet aan, wisten te overleven en floreerden zelfs.’

Ze benadrukt dat crisissen en disrupties geen uitzonderingen zijn: het is zelfs een constante in ons leven. ‘Uitdagingen horen erbij. Juist daardoor kunnen we veranderen, wat ook hoopvol stemt.’ Makkelijk is het niet, weet Lozano Nasi. ‘Verandering is oncomfortabel. En bij het einde van de vorige crisis ligt de volgende alweer op de loer. De enige constante is dat er altijd verandering is. Daarom moeten we op zoek naar comfort in het onbehagen. Vergelijk het met een goede workout. Je spieren doen pijn na een flinke sportsessie, maar ze komen sterker terug.’

Persoonlijke crisis

Dat merkte ze ook in haar eigen leven. ‘Na mijn PhD ging ik door een grote crisis. Ik ging niet verder in de wetenschappelijke wereld na mijn promotie, maar dat bleek ontzettend lastig. Mijn hele identiteit was verbonden met het zijn van academicus. Het was voor mij een moeilijke periode, maar naderhand begreep ik dat ook ik de drie stappen van Transilience had doorlopen, namelijk: doorzetten, aanpassen en positief veranderen.’

Ze benadrukt het belang om uitdagingen niet alleen aan te gaan. ‘Tijdens mijn persoonlijke crisis was het van fundamenteel belang dat ik het deelde met mensen. Alleen had ik een positieve verandering niet gered. Zeker in onze westerse samenleving, die erg individualistisch is, laten we deze kwetsbaarheid te weinig zien. Terwijl het iets geweldigs kan opleveren als we samenwerken in tijden van rampspoed.’

Inmiddels heeft Lozano Nasi de wetenschappelijke wereld vaarwel gezegd, al wordt haar wetenschappelijke werk rondom Transilience door andere onderzoekers voortgezet. Wel gebruikt ze haar inzichten nog dagelijks in haar werk. Na een TED-talk over Transilience werd ze door verschillende mensen benaderd om haar werk toe te passen in de praktijk. Ze adviseert inmiddels beleidsbepalers over duurzaamheid en legt uit hoe zij kunnen omgaan met de menselijke kant van systemische verandering.

Positieve boodschap

Ook tijdens het wetenschapsfestival Eureka! staan grote disrupties centraal: klimaatverandering en AI. Lozano Nasi gaat het gesprek aan met twee specialisten op respectievelijk het gebied van klimaatverandering en AI. Samen zoeken ze naar goede voorbeelden van Transilience. ‘Ik hoop dat het publiek zich na de sessies sterker voelt, dat ze zelf kansen zien en zich minder alleen voelen. Ik hoop ook dat mensen na het wetenschapsfestival zullen zoeken naar manieren om uitdagingen te benutten om het heden ten goede te veranderen.’