‘Het recht moet er zijn voor iedereen’

Op Diversity Day, 6 oktober, staan diversiteit en inclusie centraal. Voor Katerina Tsampi, universitair hoofddocent Internationaal publiekrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen, raakt dat direct aan de kern van haar werk: het recht moet er zijn voor iedereen, juist voor mensen en groepen die we niet altijd zien. ‘We moeten vragen blijven stellen en het onzichtbare zichtbaar maken.’

^{Tekst: Esther van der Meer, Faculteit Rechtsgeleerdheid / Foto’s: Henk Veenstra}

Het beste van twee werelden

Katerina Tsampi groeide op op het Griekse eiland Rhodos. Haar vader was advocaat, haar moeder lerares op een school met kinderen uit achterstandssituaties. Haar vader leerde haar zien hoeveel je met het recht kunt bereiken, haar moeder ervoer juist hoe het recht tekort kan schieten.

‘In mijn jeugd was ik gefascineerd door het werk van mijn vader: dat hij met de wet in de hand zaken voor elkaar bokste. Maar tegelijkertijd zag ik mijn moeder worstelen: die moest zo haar best doen om haar leerlingen een eerlijke kans te geven. Ik wil het beste uit hun beider werelden nastreven: het recht gebruiken voor mensen die het echt nodig hebben.’  

Zo kwam ze bijna als vanzelf uit bij mensenrechten. Tijdens haar studie maakte ze kennis met het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en ze was verkocht. ‘Ik werd verliefd. Dat er een internationaal gerechtshof bleek te bestaan waar je als individu een zaak aanhangig kunt maken en dat de uitspraken die het hof doet effect kunnen hebben op alle facetten van het recht waar zowel mensen als het recht beter van worden en die mensenrechten, de rechststaat en de democratie met elkaar verbinden: fascinerend.’ Dat ze geen mensenrechtenadvocaat werd maar wetenschapper, was onontkoombaar: ‘Ik werd onderzoeker omdat ik nooit stop met vragen stellen.’

Mensenrechten voor iedereen

Wat haar bezighoudt is de vraag hoe we de mensenrechtenwetgeving efficiënter kunnen maken. ‘Wat de onderwerpen die ik bestudeer met elkaar verbindt, is dat we vragen moeten blijven stellen om het onzichtbare zichtbaar te maken. We moeten het veld blijven uitbreiden, zodat mensenrechten zo veel mogelijk mensen bereiken.’

Een vraag die daarbij steeds terugkomt is: wie zien we niet? Daar ligt een fundamentele vraag onder: welke mechanismen zorgen ervoor dat bepaalde groepen steeds opnieuw buiten beeld blijven, juist op een rechtsgebied dat voor iedereen zou moeten gelden. Tsampi: ‘Neem Roma, inheemse bevolkingsgroepen, eilanden of vrouwen. Het is voortdurend werk in uitvoering: wie vergeten we? Welke vragen stellen we nog niet? Zo maken we mensenrechten sterker.’

Onderdrukking

Onlangs deed ze in dit kader onderzoek voor NWO naar gendered political oppression, situaties waarin overheden mensenrechten gebruiken om politieke tegenstanders te onderdrukken. Een overheid kan zich beroepen op begrippen als openbare orde of veiligheid om rechten te beperken, terwijl daar in werkelijkheid een politieke agenda achter zit. Bijvoorbeeld om vrouwenrechten te onderdrukken of terug te draaien, of om gendergerelateerde vormen van onderdrukking toe te passen. Door de genderdimensie te onderzoeken, komen mechanismen aan het licht die anders gemakkelijk verborgen blijven. ‘Dat is belangrijk voor zowel de mensenrechten als de rechtsstaat.’

Tsampi doet haar onderzoek in een tijd dat mensenrechten onder druk staan. Het maakt haar alleen maar strijdbaarder om de relevantie van dit rechtsgebied te bewijzen. ‘Er zit een gekke discrepantie in ons denken. Als mensenrechten geschonden worden, dan zeggen we: zie je wel, het recht werkt niet. Maar het recht bestaat juist op grond van overtredingen. Ik heb nog nooit iemand horen zeggen na een diefstal: laten we het strafrecht maar afschaffen.’

Succesvol Hof

Bovendien: mensenrechtenzaken hebben al zoveel bereikt. ‘Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft bijvoorbeeld een prachtige website waarop ze de impact van uitspraken laten zien.’ Neem een zaak uit de beginjaren van het Europese mensenrechtensysteem: die van Frits Winterwerp. Hij werd in 1968 gedwongen opgenomen in een psychiatrische instelling en verbleef daar jarenlang. Hij kreeg nauwelijks de mogelijkheid om zich hiertegen te verzetten. Het Hof oordeelde uiteindelijk dat zijn recht op vrijheid en een eerlijk proces was geschonden. In 1980 werd de Nederlandse wet aangepast: patiënten kregen het recht om gehoord te worden bij een rechterlijke beoordeling van hun opname.

Dat betekent niet dat mensenrechten nu al perfect werken. ‘Kijk naar de recente uitspraak van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens die Turkije verplicht om de Turkse mensenrechtenverdediger en leider van het maatschappelijk middenveld Osman Kavala, die al jaren in de gevangenis zit, meteen vrij te laten. Dat is een mooie overwinning voor de mensenrechten en de rechtsstaat, maar het is tot nu toe ook een papieren overwinning: want gaat Erdogan hem ook echt vrijlaten? Welke middelen zijn er om dat te bewerkstelligen? Daar ligt nog veel werk.’  

De verantwoordelijkheid ligt daarbij niet alleen bij wetenschappers, advocaten of rechters. ‘Iedereen zou moeten opkomen voor mensenrechten en de rechtsstaat.’ Want juist nu het systeem onder druk staat, is het belangrijk om het niet als vanzelfsprekend te beschouwen. ‘We hebben een systeem. We hebben instrumenten. Maar het blijft mensenwerk. Daarom moeten we vragen blijven stellen, blijven onderzoeken wie we over het hoofd zien en kijken hoe we het recht beter kunnen maken.’ 

Meer informatie

• Katerina Tsampi